Έρευνα..

Ο ΕΛΛΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΙ Ο ΔΕΙΣΙΔΑΙΜΩΝ ΠΛΑΤΩΝ

2011-02-15T21:20:00.000+02:00

Εάν με ελληνικό τρόπο επιθυμούμε να διαλεγόμαστε, ας μη συγχωρούνται εύκολα τα κηρυγματικής φύσεως ολισθήματα. Διότι ο ελληνικός τρόπος απεχθάνεται το κήρυγμα. Το κήρυγμα είναι το ναρκωτικό του χριστιανού. Η μαγική ράβδος των ποιμένων του χριστιανικού κοπαδιού. Γιατί πρόκειται περί κοπαδιού; Περί μάνδρας; Μα το λένε οι ίδιοι. Ο τάδε Αρχιμανδρίτης.
Ας αναλογισθούμε αυτό και μόνο: στον χριστιανικό κόσμο, εδώ και δυό χιλιετίες, σε εκατομμύρια επί εκατομμυρίων κηρύγματα που έχουν γίνει, δεν έχει πέσει ούτε μιά ερώτηση! Μάλιστα, ούτε μιά. Βούβα. Τα πρόβατα ξεστομίζουν που και που κανένα μπεε... Ο φιμωμένος άνθρωπος δεν μπορεί να λέγεται Έλληνας. Αυτό είναι ύβρις.
Η ερώτηση κι ο διάλογος, λόγο της μακροχρόνιας βουβαμάρας, φαίνεται ότι πάσχει σοβαρά, ακόμη και σε χώρους όπου υποστηρίζονται ελληνικές θέσεις. Τα θέματα μπορεί να είναι ελληνικού ενδιαφέροντος, αλλά η νοοτροπία γέρνει προς τη μεριά του κηρύγματος.
Η τάδε ομάδα οργανώνει ομιλία με θέμα τα ελληνικά μυστήρια. Καλείται κάποιος ερευνητής του θέματος και αρχίζει το κήρυγμα. Σπανίως θα γίνει κάποια ερώτηση κι εκείνη στο τέλος. Όταν έχουν αποκάμει όλοι από την κηρυγματική μονοτονία. Πριν είχαν πει στον ομιλητή: κύτταξε, μη τους κουράσεις και πολύ. Πάνω-κάτω καμμιά ωρίτσα να κρατήσει η ομιλία σου.
Υπάρχει και τρισχειρότερη συμπεριφορά έναντι του διαλόγου. Ότι ακριβώς αντίθετο από την διαδικασία του αρχαίου συμποσίου. Ένα καθημερινό φαινόμενο του νεοελληνικού βίου. Κάθε φορά που συμποσιάζονται άτομα με κοινά ενδιαφέροντα, αφού φάνε καλά και πολύ, μόλις αρχίζουν να ζαλίζονται από το ποτό, τότε ανοίγουν τα σοβαρότερα ζητήματα. Στην αρχή που ήσαν νηφάλιοι συζητούσαν για το χρηματιστήριο, τα φροντιστήρια των παιδιών τους και ένα σωρό άλλα τόσο σοβαρά θέματα.
Ας ανοίξουμε όμως το θέμα μας. Εάν κάποιος υποστηρίζει ότι υπάρχει ελληνική άποψη περί θεών, θα τον παρακαλούσα να μας την φανερώσει, διότι αγνοώ την ύπαρξη τέτοιου δεδομένου. Είμαι βεβαίως πρόθυμος να αποδεχτώ κάτι τέτοιο όταν μου παρουσιαστούν τα σχετικά ντοκουμέντα.
Υπάρχει όμως κάτι το βέβαιο στο θέμα αυτό: ότι υφίστανται ελληνικές αντιλήψεις περί θεών και μάλιστα αρκετές.
Υποψιάζομαι επί πλέον ότι η «ελληνική άποψη» παραπέμπει σε νοοτροπία μονοθεϊστικής φύσης, παρά το πλήθος των θεοτήτων. Υποστηρίζω μάλιστα ότι ο πολυθεϊκή αντίληψη είναι θέμα περισσότερο ποιοτικώς εξελισσόμενης φύσης παρά στατικώς ποσοτικής.
Οι Έλληνες τροποποιούσαν κατά καιρούς - φυσικά πρόκειται για χρονικά διαστήματα αιώνων και χιλιετιών - τις αντιλήψεις τους περί των θεών και περί του θείου, με παράλληλη τροποποίηση και του μοντέλου του είδους του ανθρώπου που ήθελαν να διαμορφώσουν, διότι γνώριζαν ότι θεοί και άνθρωποι ήσαν συμπαίκτες. Αυτός είναι ο λόγος που ήσαν οι μόνοι που διέθεταν σπουδαία ιστορία και σπουδαίους πολιτισμούς, σε αντίθεση με τους λοιπούς λαούς, οι οποίοι διέθεταν μεν ο καθένας τον σπουδαίο πολιτισμό του, τουλάχιστον αρκετοί απ’ αυτούς, αλλά δεν διέθεταν σπουδαία ιστορία.
Δεν πρόκειται εδώ για μία αξιολογική κρίση λαών. Πρόκειται απλώς για μιά διαπίστωση ιστορικής φύσης. Δηλαδή ο Ινδός άνθρωπος, όπως και οι θεοί του, είναι ο ίδιος μέσα στους αιώνες. Υπάρχει αναμφίβολα ο σπουδαίος Ινδικός πολιτισμός. Δεν υπάρχει όμως Ινδική ιστορία. Τουλάχιστον σπουδαία Ινδική ιστορία. Σας παρακαλώ μη συγχύζεστε και προσέξτε.
Γιατί όταν η οικουμένη των ανθρώπων αποφάσισε να διοργανώσει αθλητικούς αγώνες, στους οποίους λαμβάνουν μέρος αθλητές και αθλήτριες απ’ όλον τον κόσμο, τους ονόμασε Ολυμπιακούς; Λέτε να ήταν τυχαία η εκλογή αυτού του ονόματος. Γιατί όλοι οι λαοί του κόσμου έρχονται στην Ολυμπία για να πάρουν την Ολυμπιακή φλόγα από το ιερό χώρο του Διός;
Δεν υπάρχει και το άγιο φως των χριστιανών που ανάβει «μόνο του ως εκ θαύματος» στην Ιερουσαλήμ; Γιατί αυτό το φως δεν το παίρνουν όλοι οι άνθρωποι του κόσμου παρά μόνον οι χριστιανοί; Γιατί δεν παίρνουν το φως του Χριστού και παίρνουν το φως του Ήλιου; Μήπως επειδή το φως το Ελληνικό το ανάβουν φανερά από τον Ήλιο με κάτοπτρο, ενώ το φως του Χριστού το ανάβουν με απατεωνιά μέσα στο σκότος μιας τρύπας; Μέσα σ’ ένα τάφο;
Γιατί οι γιατροί όλου του κόσμου ορκίζονται δια του όρκου του Ιπποκράτη; Κι αυτό είναι τυχαίο; Γιατί όλες οι επιστήμες και οι τέχνες σ’ όλη την ανθρωπότητα φέρουν ελληνικά ονόματα; Πώς λέγεται η ιστορία παγκοσμίως; Histori. Μάλιστα προφέροντας και την δασεία, διότι αυτό το Η δηλώνει την δασεία, την οποία η χώρα της Ελλάδος τώρα έκρινε περιττή και την απέβαλε από την γραφή της! Πώς λέγεται η αστυνομία παγκοσμίως; Police. Δηλαδή δεν είναι η λέξη πόλις;
Ότι λοιπόν ισχύει για τον Ινδούς και τον πολιτισμό τους, ισχύει και για τους Αιγυπτίους, του Ρωμαίους, τους Ίνκας και τους Πέρσες. Δεν ισχύει επ’ ουδενί όμως για τους Έλληνες.
Άλλοι οι Έλληνες της επικής εποχής, άλλοι της λυρικής και άλλοι της τραγικής. Οι ποιητές, οι οποίοι ουδέποτε εξέλειπαν από τους Έλληνες, εκφράζουν με τον αληθέστερο τρόπο το πνεύμα κάθε εποχής, παράλληλα δε και τον αντίστοιχο τύπο ανθρώπου που υπηρετούν αλλά και που διαμορφώνουν.
Επίσης στις μεταβολές αυτές συμμετέχουν και οι θεοί τους αναγκαστικά, αφού τυγχάνουν από την φύση τους συμπαίκτες των ανθρώπων. Διότι οι θεοί αυτοί δεν είναι θεοί από κάποιον άλλον κόσμό. Δεν είναι θεοί του κόσμου. Eίναι ο ίδιος ο κόσμος. Ο κόσμος ο φυσικός κι ο κόσμος ο ανθρώπινος. Πώς λοιπόν οι μεταβολές να μην εγγίζουν και τις δυο πλευρές.
Ο ποιητής της επικής εποχής εξυμνεί κατορθώματα θεών και ανθρώπων. Στην Ιλιάδα πολεμούν στο ίδιο πεδίο θεοί μεταξύ ανθρώπων. Πληγώνονται θεοί από ανθρώπους! Ο ποιητής δεν ασχολείται ούτε στιγμή με τον εαυτό του και τα παθήματά του. Ο ήρωας είναι το επίκεντρο.
Κατά την λυρική περίοδο το ενδιαφέρον στρέφεται σιγά-σιγά στο προσωπικό πεδίο. Στα πάθη του απλού θνητού ανθρώπου. Στον έρωτα. Ο συναισθηματικός κόσμος του ατόμου λαμβάνει την πρωτοκαθεδρία του ενδιαφέροντος. Ο ποιητής περιγράφει τις προσωπικές του περιπέτειες. Η αλλαγή λαμβάνει μερικές φορές ακραίες διαστάσεις.
Επί επικής εποχής ο ρίψασπης (φυγοπόλεμος) ήταν το βδέλυγμα της κοινωνίας. Να όμως που στην λυρική εποχή ο Αρχίλοχος διατείνεται, μέσα από τραγούδι του, ότι δεν δίνει δεκάρα για το γεγονός που στη μάχη του έπεσε η ασπίδα του και την πήρε ένας Πέρσης. Ας την χαίρεται ο Πέρσης, μας τραγουδά. Καλύτερη υπόσχεται να φτιάξει τώρα αυτός.
Βεβαίως δεν υπάρχουν απόλυτες διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των διαφόρων εποχών. Ο άνθρωπος της εποχής της τραγικής ποιήσεως, φέρει πάνω του σημάδια εμφανή και από τις δύο προηγούμενες εποχές. Όμως είναι άνθρωπος διαφορετικός από του δυο προηγούμενους. Είναι ο άνθρωπος που θέλει να καλλιεργήσει συνειδητούς πολίτες. Ο άνθρωπος της δημοκρατίας. Αυτός που ερευνά τα πρωταρχικά ανθρώπινα ζητήματα. Την ζωή και τον θάνατο. Την θρησκεία. Τα ήθη του πολιτισμού που προηγήθηκε και τα ήθη που νομίζει ότι πρέπει να αναβαθμιστούν. Τον άνθρωπο αυτόν περιγράφει ο Θουκυδίδης, μέσω του επιτάφιου λόγου του Περικλή.
Στο τέλος της δεύτερης εποχής και στην αρχή της τρίτης λαμβάνει χώρα, για πρώτη φορά παγκοσμίως, η εμφάνιση, στο προσκήνιο της ιστορίας, των επιστημών. Κοσμοϊστορικό γεγονός ανυπολογίστου αξίας. Επίτευγμα του νέου τύπου Έλληνος ανθρώπου. Ο άνθρωπος της επιστημονικής έρευνας. Ένα τεράστιο άλμα της ανθρωπινότητας του ανθρώπου.
Ο επιστήμων άνθρωπος διακηρύττει ότι ο ήλιος δεν είναι θεός αλλά μιά πύρινη σφαίρα. Ότι αυτόν τον κόσμο κανείς θεός ή άνθρωπος δεν τον δημιούργησε, αλλά είναι φωτιά που ανάβει και σβήνει με μέτρο. Ότι η επιληψία, που λέγονταν θεία νόσος, δεν έχει καμμιά σχέση με θεούς, αλλά με τα νεύρα του εγκεφάλου.
Η δεισιδαιμονία δεν μπορεί πλέον να κατέχει τον θρόνο της αμαχητί. Αρχίζει να αισθάνεται τους τριγμούς στα θεμέλιά της. Οι θεοί των Ελλήνων, θεοί φυσικοί και φυσιολογικοί παίρνουν σιγά-σιγά τον ανήφορο για μόνιμη εγκατάσταση στο λαμπρό φως των κορυφών του Ολύμπου. Το έργο τους ευοδώθηκε. Τώρα όλο και λιγότερη ανάγκη θα τους έχει ο λαός τους. Τώρα οι άνθρωποί τους άρχισαν να εισέρχονται στα θεϊκά μονοπάτια. Στους κήπους με τους καρπούς της γνώσης.
Οι θεοί των Ελλήνων δεν θέλουν λαό δούλων όπως ο Γιαχβέ, που τιμώρησε τους ανθρώπους του όταν έφαγαν τον καρπό από το δένδρο της γνώσης. Τι ντροπή για έναν θεό να απαιτεί τη άγνοια. Οι θεοί των Ελλήνων οδηγούσαν τους ανθρώπους τους στην γνώση, στον εξανθρωπισμό. Και να τώρα που το κατόρθωσαν.
Η αλήθεια είναι ότι υπάρχει πολύς δρόμος μπροστά για να περάσουν οι πολλοί το σκαλοπάτι που οδηγεί στο πλέριο φωτισμό. Έγινε όμως η αρχή. Αυτό είναι που μετρά. Θα χρειαστεί ακόμα ατέλειωτος αγώνας. Η δεισιδαιμονία δεν παραδίνει εύκολα τα όπλα. Δεν θα αποβιώσει ποτέ. Μόνο που με τον χρόνο θα μαραζώνει. Και πάλι θα ανασυντάσσεται. Αλλά κάθε νέος πόλεμος κατά της θα επιφέρει καλύτερες και μακροβιώτερες επιτυχίες.
Λέγαμε λοιπόν ότι δεν υφίσταται ελληνική άποψη περί του θείου και περί θεών, αλλά απόψεις, οι οποίες μπορεί να διέθεταν πολλά κοινά σημεία επαφής, αλλά δεν ταυτίζονταν απόλυτα. Κι επειδή δεν υπήρχαν σαφείς διαχωριστικές γραμμές μεταξύ θεολογικών και φιλοσοφικών ζητημάτων μπορούμε να πούμε ότι μιλάμε για θεολογικοφιλοσοφικές απόψεις.
Από εποχή σε εποχή έχουμε διαφοροποιήσεις στις απόψεις που εξετάζουμε. Ακόμη και μέσα στην ίδια εποχή υφίσταται ποικιλία απόψεων. Επί πλέον και μέσα στην ίδια πόλη υπήρχαν διαφορετικές αντιλήψεις επί των ζητημάτων αυτών, παρ’ όλη την γενική αποδοχή του πολιούχου θεού και κάποιων λοιπών πανελληνίων.
Μάλιστα, οι ορφικοί είχαν μιά άποψη για τους θεούς, για την κοσμογονία, για θεϊκές ιεραρχήσεις. Υπήρχαν όμως και οι Πυθαγόριοι, με κοινές αλλά και με διαφορετικές θέσεις και δόγματα. Να και ο Ηράκλειτος με θέσεις ριζοσπαστικές. Και μετά από δυο-τρείς αιώνες ο Σωκράτης που υπονοούσε κάποιες διαφορετικές. Άραγε τον φαρμάκωσαν διότι εισήγαγε καινά δαιμόνια; Ή μήπως διότι εισήγαγε κενά δαιμόνια; Ή μήπως διότι τα καινά δαιμόνιά του δεν ήσαν σπουδαία;
Δηλητηριώδη ερωτήματα: Το δηλητήριο που του έδωσαν ποιοί το παρασκεύασαν; Οι θεοί; Οι άνθρωποι; Αμφότεροι; Ή μήπως η Ελληνική φύση;
Στο σημείο αυτό υπενθυμίζουμε, έστω και περιττώς, ότι το θέμα μας είναι οι απόψεις των προπατόρων μας περί των θεών και των μέγιστων φιλοσοφικών ζητημάτων. Αυτών που σχετίζονται με ερωτήματα της τάξεως περί αθανασίας της ψυχής, της σχέσεως ανθρώπων και θεών και της ορθής συμπεριφοράς του ενάρετου ανθρώπου. Έστω του προορισμού του ανθρώπου πάνω στη γη. Του σκοπού της ύπαρξής του.
Η φιλοσοφική περιπέτεια, όπως δείχνει η ιστορία, τελειώνει, όσο αφορά στην δημιουργική της πλευρά, με τον Επίκουρο. Από τον τελευταίο αυτόν δημιουργικό φιλόσοφο και μετά η ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας διαθέτει μόνον αναμασήματα, του παρελθόντος φιλοσοφικού της κόσμου. Νεοπλατωνικοί, Νεοπυθαγόριοι και οποιοιδήποτε άλλοι, οι οποίοι, για να δηλώσουν την ταυτότητά τους, έπρεπε να προσθέσουν ένα νεο- μπροστά από την υπόσχεσή τους.
Το βέβαιο είναι ότι δεν ακούστηκε ποτέ δήλωση ταυτότητας του τύπου Νεοεπικούριοι. Υποψιαζόμαστε ότι αυτό είναι δεδομένο τεράστιας και καθοριστικής σημασίας για την κατανόηση της πορείας και εξέλιξης της ελληνικής φιλοσοφίας. Θα αποπειραθούμε να υποστηρίξουμε την υποψία αυτή με επιχειρήματα, το κατά δύναμιν.
Δεν θα ήταν ίσως υπερβολικό, νομίζουμε, να παραδεχτούμε ότι η τελευταία σκηνή του ελληνικού φιλοσοφικού δράματος παίχτηκε μεταξύ του «Πλάτωνος» και του «Επίκουρου». Εάν γνωρίζει κανείς και άλλες πράξεις του έργου αυτού, οι οποίες να μη σχετίζονται μ’ αυτούς τους δύο φιλοσόφους, θα τον παρακαλούσαμε θερμώς να μας τις υποδείξει.
Εμείς τώρα ευθαρσώς θα δηλώσουμε την άποψή μας: ότι από την μιά μεριά ο Πλάτωνας αποπειράθηκε να ανασυντάξει την διαχρονική, ανατολικογενή κυρίως, αλλά και εντόπια δεισιδαιμονία και από την άλλη ότι ο Επίκουρος επιχείρησε να δώσει σάρκα και οστά, παρ’ όλες τις δυσκολίες του εγχειρήματός του, στην ελληνική άποψη του «ευ ζείν». Στον ελληνικό τρόπο του σκέπτεσθαι και πορεύεσθαι. Στην προοπτική του ελληνικού πεπρωμένου. Θα καταθέσουμε τα επιχειρήματά μας.
Πριν όμως μια παρένθεση με δύο σκέλη. Πρώτο: Τι να εννοούσε άραγε ο αλλοδαπός Έλληνας φιλόσοφος Νίτσε όταν έλεγε ότι «Εάν αυτός ο θεός των χριστιανών παρουσιαστεί μπροστά μας, μ’ όλο του το μεγαλείο, τότε θα έχουμε έναν ακόμη λόγο να μη τον πιστέψουμε»; Εμείς το αντιληφθήκαμε ως ένα συγκεκριμένο γούστο του ανθρώπου αυτού, για το τι λογής θεό επιθυμεί να υποθέτει. Το πολύ-πολύ να ριφθεί εις το «πυρ το εξώτερον» και μαζί μ’ αυτόν και η ελεύθερη επιλογή του. Εσείς πώς το εννοείτε;
Δεύτερο σκέλος: οι αρχαίοι ημών πρόγονοι είπαν: «συν Αθηνά και χείρα κίνει». Μάλιστα. Τι εννοεί τώρα ο εντόπιος Έλληνας φιλόσοφος Γιώργος Μανιάτης όταν λέει «συν χείρα και Αθηνά κίνει»; Ότι ναι μεν άνθρωπε είσαι συμπαίκτης του θεού αλλά πρόσεξε, το πάνω χέρι το έχεις εσύ. Ότι ο θεός έχει περισσότερο ανάγκη την φροντίδα των ανθρώπων απ’ ότι οι άνθρωποι την φροντίδα του θεού.
Λέγαμε λοιπόν για τον Πλάτωνα και τον Επίκουρο. Ότι ο Πλάτων ανασύνταξε την δεισιδαιμονία. Ας το δούμε μέσα από τα έργα του. Εξ άλλου από πού αλλού θα μπορούσαμε.
Οι αναφορές στα έργα του θα ακολουθήσουν, το κατά δύναμιν, την χρονολογική πορεία της συγγραφής τους. Θα έχουν δε κυρίως σχέση με τις διδαχές που αλίευσαν οι Πατέρες του κυρίαρχου θρησκευτικού δόγματος, του χριστιανισμού από τις ιδέες και τις απόψεις του. Οι ανθέλληνες αυτοί πατέρες ενώ φρόντισαν να κατακάψουν όλα τα έργα των Ελλήνων της αρχαιότητας (π.χ. ενώ από τα ογδόντα έργα του Επίκουρου, του ευεργέτη αυτού της ανθρωπότητας, δεν απόμεινε τίποτε, φρόντισαν να διασώσουν όχι μόνον όλα τα έργα του Πλάτωνα, αλλά ακόμα κι όλες τις επιστολές του).
Πρωταγόρας (353 c), κατηγορεί ως κακά τις επιθυμίες του φαγητού του κρασιού και των σαρκικών ηδονών.
Λάχης, τελευταία φράση «εάν θεός εθέλη», η γνωστή χριστιανική πιπίλα «θεού θέλοντος» ή «πρώτα ο θεός», η οποία απαντάται δεκάδες φορές σ’ όλα τα έργα του.
Χαρακτηρίζει το σώμα τάφο της ψυχής στα εξής έργα του: Γοργίας (493 α), Πρωταγόρας (313 α), Κρατύλος (400 c), Φαίδων (64 c, 66-67 β, 80 α, 82 c), Πολιτεία (403 d), Φαίδρος (250 c), Νόμοι Ε΄ (728 e).
Καταδικάζει την χορική ποίηση την αφιερωμένη στον Διόνυσο, Γοργίας (502 d).
«Δεν φρονώ ότι το να ραπίζεται κανείς εις το πρόσωπο αδίκως είναι τι αίσχιστον πάντων, ούτε το να ακρωτηριάζεται εις το σώμα ή εις το βαλάντιον αλλ’ αισχρότερον και βλαβερώτερον είναι το να ραπίζει τις εμέ..» Γοργίας (508 d). Από το χωρίο αυτό πηγάζουν οι εξής χριστιανικές αρετές: πρώτη, «όποιος σε ραπίσει στο ένα μάγουλο, στρέψε προς αυτόν και το άλλο», δεύτερη, ο αυτοευνουχισμός κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια είχε λάβει τόσο μεγάλες διαστάσεις ώστε να αναγκάσει τους πατέρες της εκκλησίας να τον αφορίσουν με απόφαση οικουμενικής συνόδου (για τυχόν αμφισβητούντες είμαστε πρόθυμοι να τους παράσχουμε τα σχετικά ντοκουμέντα), τρίτη αρετή, το ξάφρισμα των βαλαντίων των πιστών με χίλιους δυο τρόπους, είναι γνωστό σ’ όλους ότι αποτελεί τρομερή επίδοση των κληρικών της χριστιανικής πίστης.
Γοργίας (512 e), εδώ διαβάζουμε τα εξής απίστευτα: «…ούτε να επιδεικνύει αγάπη προς την ζωή του, αλλ΄ αφήνων την περί τούτου φροντίδα εις τον θεόν και πιστεύων εις όσα λέγουν οι γυναίκες, ότι ουδείς απέφυγε το πεπρωμένο του, ας σκεφτεί τα μετέπειτα..». Μέσα σε δυο αράδες ζυμωμένα ή περιφρόνηση προς την ζωή, η δεισιδαιμονία, η μοιρολατρεία, ο κατινισμός και ο φόβος για τις μεταθανάτιες τιμωρίες. Θαυμαστό «Ελληνικό» ήθος και θαυμάσιες «Ελληνικές» αρετές! Η τέλεια σφραγίδα του υπαρκτού χριστιανισμού.
Περί κολάσεως, Γοργίας (525 α).
Εγκώμιον Θερσίτη, Γοργίας (525 e), κακοηθέστατου, αμετροεπή, φωνασκού, προπετούς και δειλού Αιτωλού που πολέμησε στην Τροία στο πλευρό των Ελλήνων.
Ύμνοι στην θεοφοβία, Απολογία Σωκράτους (23 α-b).
Ύμνοι στην θεοκαταληψία, Απολογία Σωκράτους (29 d – 30c).
Βάζει τον Σωκράτη να επιχειρεί να αποδείξει ότι είναι θεόσταλτος, Απολογία Σωκράτους (30- 31 c), στο δε 33 c «Εις εμέ δε ο έλεγχος αυτός όπως εγώ λέγω, έχει ανατεθεί υπό του θεού να τον διενεργώ και δια χρησμών και ονείρων και κατά πάντα τρόπον…» και μια αράδα πιο κάτω «Αυτά ω άνδρες Αθηναίοι και αληθινά είναι και εύκολα μπορούν να αποδειχθούν»!!!
Φαίδων. Αξίζει τον κόπο να διαβάσει κανείς όλο αυτό το έργο, το οποίο αποτελεί το βαρύ πυροβολικό των «ατράνταχτων αποδείξεων» περί αθανασίας της ψυχής. Ο χριστιανισμός δεν χρειάστηκε να προσθέσει ούτε κεραία σ’ αυτό το θέμα. Χαρακτηριστικό απόσπασμα θεοφοβίας το 62-63 b.
Είναι σχεδόν ακατόρθωτο να περιγράψει κανείς τον δεισιδαιμονικό αυτόν τυφώνα που λέγεται «Φαίδων». Ένα συνονθύλευμα ασύστολων ψευδών, παραλογισμών, αρρωστημένων φαντασιώσεων, πιστευμάτων, φοβιών, ελπίδων, αλχημικών ακροβατισμών, μεταθανάτιων κολαστηρίων και παραδείσων. Μια αποκρουστική αίσθηση της επίδοσης του σοφού όταν συμπεριφέρεται ως δαιμονόληπτη γριούλα! Το συμφωνικό έργο «Ανελληνική πεμπτουσία» τραγουδισμένο από τον ίδιο τον συνθέτη του.
Πολιτεία (389 α), εάν απορείτε για την απέχθεια των πατέρων της χριστιανικής θρησκείας προς το γέλιο (μέχρι και βιβλία έγραψαν οι αθεόφοβοι κατά του γέλωτος!), εδώ θα ανακαλύψετε έναν πρόδρομο της απάνθρωπης αυτής νοοτροπίας. Δεν διστάζει μάλιστα να προσβάλλει τον Όμηρο επειδή αυτός έγραψε: «και γέλιο ακράτητο έπιασε όλους τους αθανάτους σαν είδανε τον Ήφαιστο να κουτσολαχανιάζει. Έχουμε σοβαρή υποψία ότι ένα μεγάλο μέρος από την αφόρητη κακοσμία των στομάτων των πατέρων της εκκλησίας οφείλεται στην αποχή τους από το γέλιο.
Τα προπατορικά αμαρτήματα και η θεραπεία τους, Φαίδρος (244 e).
Τάγματα αγγέλων, Φαίδρος (247 α).
Ανάσταση νεκρών, Πολιτικός (271 b).
«Όποια σχέση υπάρχει μεταξύ γέννησης και ουσίας, όντος η αυτή υπάρχει μεταξύ πίστεως και αληθείας», Τίμαιος (271 c). Αυτά όταν η Ελληνική νοοτροπία πρότεινε τα «μη λησμονείς να απιστείς» και «πίστεψες; χάθηκες».
Η θεία πρόνοια, Τίμαιος (30 c).
«Αλλά και όλοι μας ονομάζουμε σαν επαίσχυντα κατώτερον εαυτού εκείνον που κυριαρχείται πιο πολύ από τις ηδονές παρά από τις λύπες»!
Ας αρκεστούμε σ’ αυτά τα ελάχιστα. Για περισσότερα προτείνουμε στους ενδιαφερόμενους να αποφύγουν ενημερώσεις περί Πλατωνισμού μέσω τρίτων και να προστρέξουν απ’ ευθείας στα έργα του ίδιου.
Εάν ο δάσκαλος αυτός υπολόγισε ότι η τιμωρούμενη ψυχή ενδιαιτούσε 30.000 έτη στην 27η σφαίρα του σύμπαντος και κατόπιν 9.000 έτη στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ 91ου και 92ου ουρανού, εισερχόμενη στο σώμα ενός γαϊδάρου, προ παντός εάν ετύγχανε και ψυχή γυναικός (έτσι ακριβώς τα περιγράφει στα έργα του), οι μαθητές του υπολόγισαν ακόμη και τις θερμοκρασίες των σφαιρών και των ουρανών αυτών.
Ατυχώς και αδικαιολόγητα καθίσαμε, οι περισσότεροι, σαν κότες κάτω από το καβαλίκεμα του στείρου και φανφαρώνου αυτού δήθεν Έλληνα φιλοσόφου. Να κυττάζουμε τον κόσμο μέσα από το φλιτζάνι της αρσενικής αυτής καφετζούς. Ένα φλιτζάνι με το μεγαλύτερο διαμέτρημα παγκοσμίως. Ας δούμε τώρα τον Επίκουρο.
«Η σοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε ένα βήμα μετά τον Επίκουρο, και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του», Νίτσε. Η γνώμη μας είναι ότι αρκεί να αναφέρουμε την τετραφάρμακό του για να έχουμε μιά πλήρη σχεδόν εικόνα της φιλοσοφίας του ανθρώπου αυτού, τον οποίον οι μαθητές του ονόμασαν ευεργέτη.
. Δεν μας απειλεί καμμιά θεϊκή δύναμη
. Δεν υπάρχει μετά θάνατο ζωή
. Εύκολα αποκτιέται ό,τι πραγματικά χρειαζόμαστε
. Ό,τι μας κάνει να υποφέρουμε εύκολα μπορούμε να το υπομείνουμε.
(Το καλύτερο βιβλίο που έχει γραφεί, κατά την γνώμη μας, για τον Επίκουρο είναι το «Επίκουρος» του Γ. Αβραμίδη, εκδ. «Θύραθεν», τηλ. 2310-241917 / 244609).
Προτείνοντας το προαναφερθέν βιβλίο θ’ αρκεστούμε σ’ ένα απόσπασμα από το «Περί Φύσεως των Όντων» (Ι. 62-79) του Λουκρήτιου: «Χάμω σερνόταν μπροστά στα μάτια όλων, ατιμασμένη η ανθρώπινη ζωή, πλακωμένη από το βάρος της θρησκείας που απ’ τα ουράνια πρόβαλλε την τρομερή της όψη και απειλούσε τους θνητούς. Τότε, πρώτος ένας Έλληνας τόλμησε να υψώσει τα μάτια του τα θνητά κατά πάνω της και να της αντισταθεί. Αυτόν δεν τον σταμάτησαν οι κεραυνοί μήτε το απειλητικό μουρμουρητό τ’ ουρανού μήτε τα παραμύθια των θεών. Ίσα-ίσα, που δυνάμωσαν το θάρρος της ψυχής του και τη θέληση να αποτινάξει πρώτος αυτός, τις κλειδωνιές που σφράγιζαν τα μυστικά της φύσης. Κι η ζωντανή ορμή του νου θριάμβευσε και διάβηκε τους φλογισμένους φράχτες τ’ ουρανού, και περπάτησε το απέραντο Σύμπαν με λογισμό και πνεύμα. Και μας ξανάρθε νικητής για να μας πει τι μπορεί να γενεί και τι όχι, και πώς ορίζεται, με νόμους ακλόνητος, η δύναμη στο κάθε τι. Έτσι με τη σειρά της, ποδοπατημένη συντρίβεται η θρησκεία, κι εμάς η νίκη της του μας υψώνει στα ουράνια».
Από τα δύο πρώτα φάρμακα της τετραφαρμάκου του διαπιστώνουμε ότι ο φιλόσοφος αυτός προσπάθησε ν’ απαλλάξει τον κόσμο κυρίως από τον φόβο των θεών και από τον φόβο του θανάτου. Τα δυό βασικά αλλά και μοναδικά θεμέλια της κάθε θρησκείας. Ν’ απαλλάξει τον κόσμο από την πανούκλα της δεισιδαιμονίας. Και μόνον γι’ αυτόν τον λόγο δικαιούται τον τίτλο του ευεργέτη της ανθρωπότητας.
Δεν επιχείρησε την απαλλαγή αυτή με εξορκισμούς ή με μαγγανείες ή με ίδρυση μιάς νέας θρησκείας, ανάμεσα στις άλλες. Η θεία αρετή του ήταν η επιστήμη. Η μελέτη και γνώση της φύσης των πραγμάτων. Η γνώση της υλικής φύσης. Να πως το διατυπώνει ο ίδιος:
Κύριαι Δόξαι (11): «Αν δεν μας παίδευαν οι ανησυχίες μας για τα ουράνια φαινόμενα και για τον θάνατο, κι οι υποψίες μήπως έχουν κάποια σχέση μ’ εμάς, κι αν δεν μας παίδευε η αδυναμία μας να κατανοήσουμε τα όρια του πόνου και της επιθυμίας, τότε δεν θα είχαμε ανάγκη από τη μελέτη της φύσης».
(12): «Δεν μπορεί να απαλλαγεί κανείς από τους φόβους για τα πιο σημαντικά πράγματα, αν δεν γνωρίζει ποιά είναι η φύση του σύμπαντος και δίνει βάση στους μύθους που λέγονται γι’ αυτό. Συνεπώς, δεν μπορεί κανείς να απολαμβάνει ακέραιες τις ηδονές της ζωής, χωρίς τη φυσική επιστήμη».
(13): «Δεν ωφελεί σε τίποτα, να φροντίζει κανείς για τη ασφάλειά του φυλάγοντας τον εαυτό του από τους ανθρώπους, κι από την άλλη να του είναι επίφοβα τα ουράνια ή όσα βρίσκονται κάτω από την γη και γενικά στο άπειρο».
Ο σκοπός της φιλοσοφίας: Επιστολή προς Μενοικέα (122-123) «πρέπει λοιπόν να φιλοσοφεί και ο γέρος και ο νέος: ο ένας ώστε καθώς γερνά, να νιώθει νέος μες στα αγαθά που του η χάρη των περασμένων, ενώ ο άλλος, αν και νέος, να είναι συνάμα και ώριμος, αφού δεν θα ’χει αγωνία για το αύριο. Χρειάζεται λοιπόν, να στοχαζόμαστε τα όσα φέρνουν την ευδαιμονία, αφού όταν την έχουμε, έχουμε τα πάντα, κι όταν την στερούμαστε κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε».
Για την φύση της ψυχής ο Επίκουρος είναι κατηγορηματικός: γεννιέται και πεθαίνει μαζί με το σώμα. Δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς αυτό. Για τον θάνατο συνεπώς δεν φοβάται, «διότι όσο υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος είναι απών, κι όταν ο θάνατος είναι παρών, δεν υπάρχουμε εμείς».
Οι θεοί δεν ασχολούνται με ανθρώπινες υποθέσεις. Είναι μακάριοι και αθάνατοι. Συνεπώς είναι βλακεία να τους φοβάται κανείς.
Ο χριστιανισμός των λεγόμενων Πατέρων της Εκκλησία, θεμελιώθηκε πάνω στα Πλατωνικά δεισιδαιμονικά θεμέλια. Τα στοιχεία που παραθέσαμε νομίζουμε ότι είναι ικανά για να στηρίξουν την αλήθεια αυτή. Ήταν λοιπόν επόμενο οι πατέρες αυτοί να επιτεθούν κατά της επικούρειας φιλοσοφίας. Αρκετά στοιχεία για την επίθεση αυτή αναφέρονται στο προαναφερθέν βιβλίο.
Ο χριστιανισμός λοιπόν παίρνοντας την σκυτάλη από τα χέρια των Νεοπλατωνικών συνεχίζει την επίθεσή του κατά του Ευεργέτη Επίκουρου. Οι μαθητές του δασκάλου τώρα όμως είναι πιο δυνατοί και πιο αποφασισμένοι να παλέψουν την δεισιδαιμονία. Τους συναντά κανείς παντού. Οι σύμμαχοί τους οι επιστήμες τρανεύουν μέρα με τη μέρα, απ’ άκρου εις άκρον της υφηλίου. Τα οχυρά της δεισιδαιμονίας γκρεμίζονται το ένα πίσω από το άλλο. Το γνωρίζουνε ότι θ΄ αντέξει για πολύ ακόμα. Αυτό δεν τους πτοεί. Απολαμβάνουν την ευδαιμονία του αγώνα τους. Δεν τους στενοχωρεί εάν οι περισσότεροι τους αντιλαμβάνονται. Ο δάσκαλός τους, τους δήλωσε γι’ αυτό το θέμα: «Ποτέ δεν επιθύμησα να γίνω αρεστός στους πολλούς. Αφ’ ενός, δεν κάθησα να μάθω τι αρέσει στους πολλούς, κι αφ’ ετέρου, τα όσα ήξερα εγώ βρίσκονταν μακριά από την δική τους αντίληψη».
Τέλος, επιθυμώντας τον διάλογο θέτουμε κάποια βασικά ερωτήματα: ποιά είναι η γνώμη σας γι’ αυτό που λέει ο Νίτσε, ότι «η σοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε ένα βήμα μετά τον Επίκουρο, και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του»; Πώς αντιλαμβάνεστε την διαφορά μεταξύ Πλάτωνος (θεωρούμε τους Στωικούς και Σκεπτικούς ανάλογης πάστας παρά τις διαφορές τους μ’ αυτόν) και Επίκουρου;
Ας ξεκουνηθούμε επί τέλους από τον άμβωνά μας χάριν του δημιουργικού διαλόγου. Αυτής της κατ’ εξοχήν υποχρέωσης των ασκούμενων στην ελληνική νοοτροπία.

Βασδέκης Ν. Σταύρος
Μαυροκορδάτου 31
62000 Σέρρες
τηλ. 23210-52462
Πηγή: Άθρησκος.

Ιθάκη

2011-02-08T12:38:00.000+02:00

Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.
Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι
που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά
θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους·
να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,
και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,
σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους,
και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,
όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·
σε πόλεις Aιγυπτιακές πολλές να πας,
να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

Πάντα στον νου σου νάχεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.
Aλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.
Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.
Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.
Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,
ήδη θα το κατάλαβες η Ιθάκες τι σημαίνουν.

ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

2011-02-07T23:29:00.000+02:00

Το άρθρο συνέγραψε ο κύριος Γιώργος Οικονόμου, Δρ Φιλοσοφίας

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία στις 5 Απριλίου 2007.

Ορισμένοι χριστιανοί εθνικιστές, επιτιθέμενοι στο πασίγνωστο πια βιβλίο της Ιστορίας ΣΤ! Δημοτικού επανέφεραν στο προσκήνιο ένα γνωστό μύθο, τον μύθο της συνέχειας. Πρόκειται για την άποψη ότι το Βυζάντιο υπήρξε ο συνεχιστής του κλασσικού ελληνικού πολιτισμού.
Στην άποψη αυτή στηρίχθηκε εν πολλοίς η νεοελληνική ιδεολογία κατασκευάζοντας το περιβόητο σχήμα του << ελληνοχριστιανικού πολιτισμού >> (<<Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών>> της δικτατορίας του 1967). Στη διαιώνιση του μύθου αυτού συνεισέφεραν τα μάλα και οι νεοορθόδοξοι βυζαντινολάτρες Χ. Γιανναράς, Σ.Ράμφος (με δασεία) και η ακολουθία τους.
Η αντίληψη αυτή αποτελεί ένα ιδεολόγημα και ως τέτοιο αρνείται να δει την αληθή Ιστορία, ότι δηλαδή τέτοια συνέχεια δεν υπήρξε. Αυτό φαίνεται σαφώς σε ιστορικά γεγονότα (και όχι μυθεύματα), σε αντιλήψεις και σημασίες που σηματοδοτούν βαθιά ρήγματα.

Πράγματι με την επικράτηση του χριστιανισμού στο ανατολικό μέρος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στην Κωνσταντινούπολη, αρχίζει η επιχείρηση απαλείψεως οτιδήποτε ελληνικού, εκτός της γλώσσας. Ήδη από αρκετά νωρίς, οι χριστιανοί θεολόγοι , που είναι Ρωμαίοι υπήκοοι, στρέφονται κατά των Ελλήνων και οι συστηματικές επιθέσεις και διώξεις από την επίσημη εξουσία αρχίζουν με τους διαδόχους του Κωνσταντίνου (Κωνστάντιο Β!, Θεοδόσιο Α! και Β!, κ.λ.π).

Ο ελληνικός πολιτισμός διώκεται, ναοί γκρεμίζονται, το Μαντείο των Δελφών κλείνει, περιουσίες των Ιερών και ιδιωτικές διαρπάζονται, οι εορτές (Ελευσίνια Μυστήρια κ.α.) καταργούνται, οι Ολυμπιακοί Αγώνες που διεξάγονταν από το 776 π.Χ. επίσης, βιβλία καίγονται, βιβλιοθήκες εξαφανίζονται, τα θέατρα σφραγίζονται, οι άνθρωποι χάνουν την δουλειά τους και εξοντώνονται ως <<ειδωλολάτρες>>, ως κατεχόμενοι από την πλάνην των ανοσίων και μυσερών Ελλήνων, όπως αναφέρουν τα διατάγματα των Βυζαντινών αυτοκρατόρων, οι οποίοι από την αρχή έως το τέλος αποκαλούνται βασιλείς των Ρωμαίων. Ο αναγκαστικός και βίαιος εκχριστιανισμός επιβάλλεται με αποκλεισμούς, εξορίες, βασανιστήρια και στρατόπεδα συγκεντρώσεως στη Σκυθόπολη. Συνυπεύθυνοι σε αυτό το πογκρόμ είναι οι χριστιανοί, τα χριστιανικά Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας ….. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η πρώτη δημόσια μαζική καύση ελληνικών βιβλίων έγινε στην Έφεσο με την προτροπή του Παύλου, τον 1^ο μ.Χ. αιώνα, και συνεχίστηκε στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινουπόλεως επί Θεοδοσίου Α!. Επίσης το 415 μ.Χ., με τις προτροπές και το μίσος του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Κυρίλλου, ο φανατισμένος όχλος κατακρεουργεί με θραύσματα από πήλινα αγγεία τη φιλόσοφο Υπατία! Τέλος, ο χριστιανός Βυζαντινός αυτοκράτωρ Ιουστινιανός κλείνει το 529 μ.Χ. με διάταγμα τις φιλοσοφικές σχολές, ακόμα και τη σχολή των Αθηνών (εν Αθήναιες κελεύσας μηδένα διδάσκειν φιλοσοφίαν) που είχε ιδρύσει ο Πλάτων τον 4^ο π.Χ. αιώνα και επί εννέα αιώνες λειτουργούσε κανονικώς. Ο τελευταίος διευθυντής της, ο φιλόσοφος Δαμάσκιος, μαζί με άλλους καταφεύγουν - τι ειρωνεία ! - στην περσική αυλή.

Το φαινόμενο αυτό της διώξεως μέχρι εξαφανίσεως του ελληνικού πνεύματος είναι το πρώτο στην Ιστορία παράδειγμα θεσμισμένης και έμπρακτης μισαλλοδοξίας, το πρώτο παράδειγμα μαζικής εθνοκάθαρσης και πνευματικής κάθαρσης, που δεν επιθυμεί τον άλλο, τον διαφορετικό: ο ελληνικός πολιτισμός πρέπει να εξαφανιστεί φυσικώς, ιδεολογικώς, πνευματικώς. Παρέμεινε για τους Βυζαντινούς πάντα κάτι το ξένο, οι ίδιοι χρησιμοποιούν τον όρο έξωθεν ή θύραθεν.

Ο βυζαντινός χριστιανισμός έχρισε τον ελληνικό πολιτισμό ως τον κύριο εχθρό του και τον πολέμησε με όλα τα μέσα. Δικαίως ο φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης μίλησε για χριστιανική βαρβαρότητα, η οποία σηματοδοτεί την είσοδο στον Μεσαίωνα.

Το χριστιανικό Βυζάντιο δεν έχει ανάγκη τη φιλοσοφία, την έρευνα, τον διάλογο, αλλά τη θεολογία, τη μοναδική αλήθεια, το δόγμα. Δεν ανέχεται ούτε καν τους χριστιανούς που έχουν διαφορετική άποψη, τους στιγματίζει ως αιρετικούς, τους αναθεματίζει, τους διώκει. Δεν επιθυμεί πολίτες επίσης και αγορά, αλλά πιστούς και ποίμνιο. Αντί της πολιτικής ενημέρωσης και διαπάλης των δοξών εφαρμόζει την <<ορθοδοξία>> και τις συνωμοσίες των αυλικών και των ευνούχων του Ιερού Παλατίου. Αντί της αμφισβήτησης προκρίνει την υποταγή και την τυφλή πίστη. Δεν θέλει τον έρωτα και την απόλαυση αλλά τον ασκητισμό και το μίσος για το σώμα. Δεν ενδιαφέρεται για τον δημόσιο και πραγματικό βίο αλλά για την απόσυρση από τα εγκόσμια, την ατομική ψυχή και την <<μετά θάνατον ζωή >>. Δεν θέλει ελεύθερους πολίτες αλλά δούλους και υποτελείς του Αυτοκράτορα και του Πατριάρχη. Αντί για την δημοκρατία των ελεύθερων και ίσων πολιτών υπερασπίζεται και εφαρμόζει την ελέω θεού απόλυτη μοναρχία. Αντί για την κυριαρχία του νόμου κυριαρχεί η αυθαίρετη βούληση του Πατριάρχη και του Αυτοκράτορα. Η ποίησις αντικαθίσταται από την εκμηδενιστική θρησκευτική υμνωδία.

Η τραγωδία και η κωμωδία από τα φτηνά θεάματα του Ιπποδρόμου και την επανάληψη της θρησκευτικής λειτουργίας. Τα εξαίσια γυμνά σώματα των ελληνικών γλυπτών εξαφανίζονται από το ράσο και την αγιογραφία. Η συζήτηση εξαφανίζεται από την προσευχή. Η πολιτική ρητορική από το θρησκευτικό κήρυγμα. Η ανθρώπινη γνώση είναι αποτέλεσμα θεϊκής φώτισης και αποκάλυψης, κτήμα και προνόμιο του Ιερατείου και των εξουσιαστών και όχι προϊόν του ανθρώπινου λόγου και την λογικής.

Η έχθρα των Βυζαντινών χριστιανών κατά των Ελλήνων διατηρήθηκε αμείωτη καθ`όλη τη διάρκεια της αυτοκρατορίας, διότι η υπέρτατη έγνοια τους ήταν η τήρηση του μοναδικού << θεόπνευστου >> δόγματος και η διδασκαλία των πατέρων της Εκκλησίας. Ακόμη και στην περίοδο που θεωρείται << φιλελεύθερη >> ( του 11^ου μ.Χ. αιώνα), οποιαδήποτε συμπάθεια προς τους Έλληνες φιλοσόφους, που διαφοροποιείται από το επίσημο δόγμα, επισύρει την καταδίκη και την αποπομπή. Αυτό έγινε λ.χ. με τον Ιωάννη Ιταλό, << ύπατο των φιλοσόφων >>, τον οποίο η πατριαρχική Σύνοδος κατηγόρησε ότι ασχολούνταν με ελληνικές αντιλήψεις που απέκλιναν από το ορθόδοξο δόγμα (τα των Ελλήνων δυσεβή δόγματα…ανάθεμα). Φυσικά μετά το ονομαστικό ανάθεμα εναντίον του ο Ιταλός εξαφανίστηκε από τον δημόσιο βίο. Το ελληνίζειν ήταν καταδικαστέο και εξοβελιστέο από την κοσμική και θρησκευτική εξουσία μέχρι το τέλος του Βυζαντίου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων, ο οποίος προσπαθεί να ξεφύγει από την αρπάγη του χριστιανισμού και ανατρέχει στην πλατωνική φιλοσοφία. Είναι από τους πρώτους, στο ετοιμόρροπο και προ πολλού παρακμιακό Βυζάντιο, που τολμά να αποκαταστήσει ανοικτά μετά από 10 αιώνες το όνομα των Ελλήνων και την ελληνική παιδεία και δηλώνει ότι Έλληνες εσμέν γένει τε και παιδεία. Όμως ο ανθενωτικός Γεώργιος Σκολάριος (Γεννάδιος), μελετητής του Αριστοτέλη, που έγινε ο πρώτος Πατριάρχης μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, αντέταξε ότι << χριστιανοί εσμέν >>, και παρέδωσε στην πυρά το έργο του Γεμιστού.

Συνεπώς υπάρχει ένα αγεφύρωτο χάσμα μεταξύ του ελληνικού κόσμου και του βυζαντινού χριστιανισμού, πρόκειται για ασύμβατες και ασυμβίβαστες αντιλήψεις, νοοτροπίες και πρακτικές. Δεν είναι απλώς μόνο δύο διαφορετικοί κόσμοι, αλλά συνιστούν εντελώς άλλη νοηματοδότηση του βίου, άλλη σύλληψη του κόσμου, στηριζόμενοι σε άλλο ανθρωπολογικό τύπο.

Ο ελληνικός κόσμος είναι ο πολιτισμός της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, της πολιτικής συμμετοχής, του εκκλησίας του δήμου. Ενώ ο βυζαντινός εκπροσωπεί την ανελευθερία, την αυταρχική μοναρχία, την ανισότητα, την τυφλή υπακοή και πίστη στο εξ αποκαλύψεως μοναδικό δόγμα, την Εκκλησία των παθητικών πιστών. Θα πρέπει συνεπώς να διαλέξουμε : αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ή βυζαντινό χριστιανισμό, αυτονομία ή ετερονομία, όπως σωστά προτείνει ο Κ. Καστοριάδης.2 Και τα δύο μαζί δεν γίνεται, είναι σχήμα οξύμωρο. Όσον αφορά τον άλλο μύθο του νεοελληνικού χριστιανισμού για τον ρόλο της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821, παραπέμπουμε στις εύστοχες επισημάνσεις του Σ. Πολυμίλη για τον αρνητικό ρόλο της Εκκλησίας.3 Προσθέτουμε μόνο δύο κείμενα των Πατριαρχείων του έτους 1798.

Το πρώτο είναι ένας λίβελος κατά των Γάλλων διαφωτιστών και ελευθερίας, ενώ ταυτοχρόνως είναι κήρυγμα δουλικής υποταγής << εις την υψηλήν βασιλείαν των Οθωμανών >>. Το δεύτερο κείμενο είναι κήρυγμα κατά του πρωτοπόρου μάρτυρα της ελευθερίας Ρήγα Φεραίου και του συντάγματός του, διότι κατά τον Πατριάρχη
<< είναι πλήρες σαθρότητας>>.4 Τα ιδεολογήματα, οι ιδεολογίες και οι μύθοι για τα ιστορικά γεγονότα είναι σαν τα ναρκωτικά : μας ταξιδεύουν μακριά από την πραγματικότητα, την καταργούν, επειδή δεν θέλουμε ή δεν έχουμε τη δύναμη να την αντιμετωπίσουμε. Η κατάργηση όμως της αλήθειας δημιουργεί διαστρεβλωμένο και διεστραμμένο κόσμο, και κατά συνέπεια στρεβλή ταυτότητα, πράγμα που είχε διαπιστώσει και ο Κ.Θ. Δημαράς που έλεγε ότι στην Ελλάδα ορισμένοι <<καλλιεργούν με ηδονή την ιστορική ανακρίβεια >>. Η συμβουλή του εθνικού μας ποιητή παραμένει επίκαιρη << το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθινό >>.

Βιβλιογραφία

1. Α. Καμάρα : Η αντιπαγανιστική νομοθεσία της Ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας
μέσα από τους Κώδικες, Εκδόσεις Κατάρτι Αθήνα 2000.
2. Καστοριάδης : Οι μύθοι της παράδοσής μας ,
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία 21 Αυγούστου 1994.
3. Ελευθεροτυπία : 28 Μαρτίου 2007.
3. Ιστορία του ελληνικού Έθνους : τομ. ΙΑ, Εκδοτική Αθηνών,
Αθήνα, 1975 σ. 328-359 και 433-451.
4. . Ιστορία του ελληνικού Έθνους : τομ. ΙΑ, Εκδοτική Αθηνών,
Αθήνα, 1975 σ. 449-450.

http://www.greatlie.com/xristianismos/buzantio/287-to-xristianiko-buzantio-kata-ton-ellinon.html

Για τους φίλους μου και τον Gary.

2011-02-07T19:42:00.002+02:00

Οι φίλοι μου συνήθως με ρωτούν απορημένοι,γιατί μπλέκω (καταλήγοντας σε συμπέρασμα) σε κάθε συζήτηση την εκκλησία.Μα είναι δυνατόν να μην το κάμω αυτό;Αφού ζούμε σε ένα θεοκρατικό καθεστώς ηλικίας δεκαεπτά αιώνων,όπου τα πάντα φιλτράρονται ή έχουν ήδη περάσει από το φίλτρο της πίστης,ώστε θέσεις a priori ανεξάρτητες από κάθε εμπειρία,να θεωρούνται θεμελιώδεις για την απόκτηση γνώσης επί παντός επιστητού,είναι λοιπόν φυσιολογικό επακόλουθο σε κάθε συζήτηση να γίνεται αναφορά στα της εκκλησιαστικής γενικής απόψεως ενός γεγονότος.
Ο Επίκουρος,που έχει διωχθεί όσο κανείς άλλος από τους ταλιμπάν της του χριστού εκκλησίας,είπε πως ο θάνατος δεν είναι για φόβο,γιατί όταν υπάρχει αυτός δεν υπάρχουμε εμείς και αντίστοιχα όσο υπάρχουμε εμείς δεν υπάρχει εκείνος,οπότε γιατί να ανησυχείς για κάτι που δεν πρόκειται να γνωρίσεις ποτέ;Η εκκλησία βέβαια που εμπορεύεται μια επέκεινα ζωή,έχει συμφέρον να φοβάται τον θάνατο ο άνθρωπος,βάση αυτού του φόβου έχτισε την αυτοκρατορία της.Ένα βασίλειο ανθρώπων που τρέμουν στην ιδέα και μόνο του θανάτου,όταν βέβαια έχει στολίσει την ιδέα αυτή με καζάνια που βράζουν,τότε «ο θάνατος δεινόν κακόν».
Δεν είναι δυνατό λοιπόν φίλοι μου,να δεχτώ πως ο Gary θα παίζει για το υπόλοιπο της ιστορίας της ανθρωπότητας,καταπληκτικές μελωδίες ανάμεσα ή μέσα σε καζάνια ή συντροφιά με τον μπάρμπα-πέτρο και τον μπάρμπα-παύλο.Δυστυχώς χάσαμε έναν ακόμη από τους μεγάλους,ας είναι λοιπόν ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει ή μήπως εν τόπω χλοερώ και αναψύξεως.

ΑΘΕΪΑ: Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΚΑΙ Η ΠΙΟ ΑΠΟΣΙΩΠΗΜΕΝΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

2011-02-07T13:59:00.000+02:00

Το ξεπέρασμα της θρησκείας

και της μεταφυσικής στην Eλληνική κλασική σκέψη

Η αμφισβήτηση της θρησκείας και η συνακόλουθη έλλειψη πίστης στην ύπαρξη οποιωνδήποτε «ανωτέρων» οντοτήτων, ή «άλλων κόσμων» μεταφυσικής υφής, αποτελεί αποκλειστικά Ελληνική πνευματική και ψυχική κατάκτηση. Από την ανάδυση της επιστημονικής σκέψης στις ελληνικές πόλεις της Ιωνίας, μέχρι τον Σοφιστικό Διαφωτισμό (όπου ολοκληρώθηκε ο πρώτος και σημαντικότερος κύκλος του ελληνικού επιστημονικού στοχασμού), η σημασία και η αξιοπιστία της θρησκείας για την ανθρώπινη αναζήτηση και εξέλιξη ακολούθησαν μια σαφώς φθίνουσα πορεία. Έπρεπε να περάσουν πάνω από δύο χιλιετίες και να φτάσουμε στον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, για να ξαναβρεί η Σκέψη το χαμένο νήμα, που θα τη συνέδεε με τους πρωτοπόρους του ανθρωπίνου είδους, που απελευθερώθηκαν από τη θρησκεία.

Μιά φορά ήταν ο Μύθος

Ο Μύθος αποτελεί την πρωταρχική προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τον Κόσμο και γι’ αυτό έχει μια εγγενή λογική λειτουργία. Αποτελεί την πρωτογενή εκδήλωση της ανθρώπινης λογικότητας και περιλαμβάνει την παρατήρηση της φύσης (ζωή, θάνατος, χρόνος κ.λπ.), την καταχώρηση αξιοσημείωτων γεγονότων (φυσικές καταστροφές, μετακινήσεις πληθυσμών κ.α.) και εκφράζει τα διάφορα στρώματα του συλλογικού ψυχισμού (αρχέτυπα, συμβολισμοί κλπ.). Ωστόσο στην πορεία και λόγω των περιορισμένων γνωστικών μέσων, που υπήρχαν στην εποχή τής διαμόρφωσής του, ο Μύθος παρεκτράπηκε στο ψυχολογικό φαινόμενο της θρησκείας. Η παρεκτροπή του Μύθου σε θρησκεία αποτελεί τόσο παγκόσμιο φαινόμενο, όσο και η ίδια η γέννησή του.

Η ποιητική διάβρωση τη Θρησκείας

Χάρη στους ποιητές, στην Ελλάδα συναντάμε τον πιο λεπτοδουλεμένο και καλαίσθητο πολυθεϊσμό ⁽¹⁾. Οι ποιητές δεν ήσαν βέβαια άθεοι αλλά χειρίστηκαν τον Μύθο με ελευθεριότητα και παρενέβησαν αποφασιστικά στη διαμόρφωσή του. Οι παρεμβάσεις τους οδήγησαν σε έναν προχωρημένο ανθρωπομορφισμό, τόσο ώστε στον περίφημο ομηρικό ύμνο στη Δήμητρα (στίχοι 310-314) να ομολογείται ότι, οι θεοί έχουν ανάγκη την απόδοση λατρείας από τους ανθρώπους: «Και θα εξαφάνιζε ασφαλώς το γένος όλο των φθαρτών ανθρώπων (ενν. η Δήμητρα) με φοβερό λιμό και το λαμπρό προνόμιο δώρων και θυσιών θα το στερούσεν απ’ αυτούς που κατοικούν τα Ολύμπια ανάκτορα, εάν ο Ζευς δεν το εννοούσε και δεν το συλλογιόταν» (βλ. Ομηρικοί Ύμνοι, εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, νεοελληνική απόδοση Ελένης Λαδιά, Δημήτρη Παπαδίτσα).

Επίσης ο ανθρωπομορφισμός έφερε συχνότατα τους ανθρώπους σε ανταγωνιστική, ή και συγκρουσιακή σχέση με τους θεούς. Η μυθοπλαστική παρέμβαση των ποιητών θεωρήθηκε ασέβεια από μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Πλάτων που προέτρεψε στην απαγόρευση της διδασκαλίας του Ομήρου.

Η αποθρησκειοποίηση του Μύθου

Τον στ΄ αι. π.Χ. (δηλ. σε μια εποχή που το σύνολο περίπου της Μυθολογίας έχει χονδρικά διαμορφωθεί) γίνεται η πρώτη καταγεγραμμένη προσπάθεια επαναφοράς του Μύθου στις αρχικές ορθολογικές του προδιαγραφές. Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε στις Ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας.

Οι πρώτοι φιλόσοφοι-επιστήμονες (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης κ.ά.) πέτυχαν να αποκαθάρουν τον Μύθο από την θρησκευτική-δεισιδαιμονική κρούστα, την οποία είχε επισυσσωρεύσει κατά την μακραίωνη διαδικασία της διαμόρφωσής του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η πρωταρχική μυθική κατανόηση του Κόσμου επέστρεψε στις -ερευνητικές- πηγές της και επέτρεψε να αναδυθεί από μέσα της η επιστημονική κατανόηση.

Η Επιστήμη αποτελεί τέκνο και συνέχεια του Μύθου αλλά, αυτό έγινε κατορθωτό μόνον όταν οι πρώτοι Έλληνες επιστήμονες απελευθέρωσαν τις θεμελιώδεις έννοιες του (π.χ. Κόσμος, Ανάγκη, Χάος, Έρως, θείον κλπ.) από τη θρησκεία, μετατρέποντάς τες έκτοτε σε επιστημονικές υποθέσεις εργασίας. Εξακολούθησαν να χρησιμοποιούν την μυθική ορολογία, δίνοντάς της όμως εντελώς διαφορετικό, επιστημονικό, περιεχόμενο.

Επίσης μπορούσαν να καινοτομούν εισηγούμενοι νέες έννοιες: π.χ. η έννοια του Απείρου στον Αναξίμανδρο. Οι πρώτοι αυτοί επιστήμονες αντιμετώπισαν τον Κόσμο με θαυμασμό αλλά και αφοβία και έθεσαν διά παντός τα θεμέλια του επιστημονικού στοχασμού. Εκφράστηκαν συχνά σε μια ανεπανάληπτη ποιητική γλώσσα και ενσάρκωσαν το (εξαφανισμένο σήμερα) είδος του επιστήμονα-ποιητή, το οποίο, αν είχε εξακολουθήσει να υφίσταται, ίσως δεν θα βιώναμε τις τόσες αρνητικές παρενέργειες τών συγχρόνων επιστημονικών εφαρμογών.

Χωρίς να βάλλουν ευθέως εναντίον της, οι επιστήμονες της Ιωνίας έδωσαν το πρώτο καίριο χτύπημα του ορθολογισμού στη θρησκεία: π.χ. ο Θαλής με τις μαθηματικές του γνώσεις προέβλεπε εκλείψεις Ηλίου (κάτι που για τον πολύ κόσμο ισοδυναμούσε με το να γνωρίζεις τις κινήσεις ενός «θεού») ενώ ο Ηράκλειτος είπε, ότι τον κόσμο αυτόν δεν τον δημιούργησε κανείς αλλά, υπήρχε ανέκαθεν σαν μια φωτιά που ανάβει και σβήνει με ρυθμό⁽²⁾. Ο Ηράκλειτος επιτέθηκε επίσης στη λατρεία των αγαλμάτων (απ. 5), αρνείτο τη θεϊκή προέλευση των ονείρων (απ. 89), την τελετουργική κάθαρση (απ. 69), ενώ άσκησε κριτική στην τέλεση των μυστηρίων (απ. 14) και των ταφικών τελετών (απ. 96, «νέκυες κοπρίων εκβλητότεροι»).

Η γενικότερη αντίληψη των προσωκρατικών περί θείου δεν είχε καμία σχέση με την συνήθη του περισσότερου κόσμου: για τους περισσότερους προσωκρατικούς το θείον ήταν απλώς μια επιστημονική υπόθεση εργασίας και όχι κάτι με το οποίο συνδιαλέγονταν μέσω κάποιας λατρευτικής, ή άλλης πρακτικής. Ειδικά στα φερόμενα ως αποσπάσματα των φυσικών φιλοσόφων (Θαλής, Δημόκριτος, Ηράκλειτος κ.α.), δεν θα βρούμε καμία προτροπή σε λατρεία του θείου (κάτι που, αντιθέτως, συναντούμε συχνά σε μυστικιστές όπως ο Πυθαγόρας).

Η απομυθοποίηση της Θρησκείας

Συνεχιστές των πρώτων Ελλήνων επιστημόνων υπήρξαν οι λεγόμενοι Σοφιστές. Αποτελούν το τελευταίο και μεγαλύτερο κύμα του κλασικού επιστημονικού στοχασμού και η κοσμοϊστορικής σημασίας δράση τους έχει πιστοποιηθεί τουλάχιστον στην Αθήνα του ε΄ αι. π.Χ.. Αν οι Φυσικοί Φιλόσοφοι της Ιωνίας είχαν αποθρησκειοποιήσει τον Μύθο, οι Σοφιστές σαν άξιοι συνεχιστές τους απομυθοποιούν τη θρησκεία.

Η όλη διαδικασία (αποθρησκειοποίηση του Μύθου και απομυθοποίηση της θρησκείας) αποτελεί ένα εξελικτικό άλμα πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία. Η προέλευση της θρησκείας αναζητάται με ψυχρό επιστημονικό τρόπο στον ανθρώπινο φόβο, στην αφέλεια και στην άγνοια: ήδη κατά τον εισηγητή της ατομικής θεωρίας Δημόκριτο από τα Άβδηρα, μόνο ο φόβος, που προξενούσε η βροντή, η αστραπή και τα παρόμοια φαινόμενα έκανε τους ανθρώπους να σκέφτονται, ότι τα προκαλούν κάποιοι θεοί (Σέξτος Εμπειρικός, Προς μαθηματικούς, IX 24) ενώ ο σοφιστής Πρόδικος από την Κέα τοποθετεί την αρχή της θρησκείας, στο ότι τα ωφέλιμα και ευεργετικά πράγματα, είτε αποδίδονταν σε κάποιον θεό (ιατρική, θέατρο κ.α.) είτε –συχνότερα- θεωρούνταν τα ίδια θεοί (Ήλιος, φωτιά, κρασί κλπ.) ⁽³⁾.

Αν οι Φυσικοί Φιλόσοφοι της Ιωνίας είχαν αποθρησκειοποιήσει τον Μύθο, οι Σοφιστές

σαν άξιοι συνεχιστές τους απομυθοποιούν τη θρησκεία. Η όλη διαδικασία (αποθρησκει-οποίηση του Μύθου και απομυθοποίηση της θρησκείας) αποτελεί ένα εξελικτικό άλμα πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία.

Κατά τον Αναξαγόρα από τις Κλαζομενές ο Ήλιος δεν είναι παρά «λίθος διάπυρος» και η Σελήνη δεν είναι αυτόφωτη αλλά, αντανακλά το ηλιακό φως, απόψεις, που λέγεται, ότι προκάλεσαν τη δικαστική δίωξή του. Απέφυγε –λέγεται- την θανατική καταδίκη μόνο χάρις στην παρέμβαση του φίλου του Περικλή αλλά, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα ⁽⁴⁾. Η περιρρέουσα σοφιστική ατμόσφαιρα είχε καταστήσει εμφανή και την υποκρισία κάποιων αρχομανών: μια ομολογία για την προέλευση της θρησκείας, που έχει ιδιαίτερη σημασία αφού προέρχεται από άνθρωπο της στυγνής εξουσίας (τον, μαθητή του Σωκράτη, τύραννο Κριτία), περιγράφει απροκάλυπτα τη θρησκεία ως πολιτική επινόηση για να ενσταλαχθεί ο εσωτερικός φόβος στους υπηκόους! (Σίσυφος 25, 9 κ.ε.).

Οι Σοφιστές (π.χ. ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο) χρησιμοποιούν συχνά τον Μύθο για να εκφράσουν τη σκέψη τους, όπως οι πνευματικοί πρόγονοί τους φιλόσοφοι εκφράζονταν ποιητικά μέσα από τις θεμελιώδεις έννοιες του Μύθου. Ο ακραίος ανθρωπομορφισμός του ελληνικού Μύθου (ο οποίος έλαβε διαστάσεις ανυπέρβλητης καλλιτεχνικής αισθητικής) είχε ήδη προετοιμάσει το έδαφος για το γνωστό ανθρωποκεντρικό απόφθεγμα του Πρωταγόρα «πάντων χρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος, των μεν όντων ως έστιν, των δε ουκ όντων ως ουκ έστιν»: πλέον δεν αναγνωρίζονται απόλυτες αλήθειες και άρα τα πάντα είναι σχετικά και υπό έρευνα (ακόμη και τα θεωρούμενα ως αυτονόητα). Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι νόμοι, οι θεοί κ.λπ. δεν είναι παρά συμβάσεις, που ποικίλουν ανάλογα με τις ανθρώπινες εκτιμήσεις και ανάγκες.

Μέσω τής αντίθεσης νόμου- φύσης η θρησκεία δέχεται πλέον μια ευθεία επίθεση: ο Πλάτων παραπονείται (Νόμοι 889e) για τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό εκείνων που ισχυρίζονται ότι, «οι θεοί είναι ανθρώπινες επινοήσεις που δεν υπάρχουν στη φύση αλλά υπάρχουν μόνο χάρις στα έθιμα και στους νόμους και επιπλέον διαφέρουν από τόπο σε τόπο και ανάλογα με τη συμφωνία που έκανε η κάθε ανθρώπινη ομάδα όταν θέσπιζε τους νόμους της». Το παραπάνω απόσπασμα του Πλάτωνα μαρτυρεί την σημαντική επίδραση των Σοφιστών στην αθηναϊκή κοινωνία, η οποία εκδηλώθηκε ως απροκάλυπτη αθεϊα σύγχρονου τύπου. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε, ότι στην Αρχαία Ελλάδα σημειώνεται η πρώτη εμφάνιση του Αθεϊσμού στην Ιστορία.

Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε, ότι στην Αρχαία Ελλάδα σημειώνεται η πρώτη εμφάνιση του Αθεϊσμού στην Ιστορία.

Από εκεί μέχρι το διαζύγιο θρησκείας και ορθολογισμού, η κάλυψη της απόστασης ήταν απλώς θέμα λίγου χρόνου. Με την σοφιστική σκέψη οι οποιεσδήποτε θεϊκές οντότητες εξορίζονται από την φύση και την κοινωνία. Π.χ. ο Αντιφών στο έργο του Αλήθεια (απ. 12) αρνήθηκε την ύπαρξη θείας πρόνοιας, κάτι που από την άποψη τής φιλοσοφικής συλλογιστικής σήμαινε αυτομάτως και την απόρριψη της μαντικής (την οποία είχε ήδη αρνηθεί σχεδόν έναν αιώνα πριν ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος). Αλλά η απόρριψη της μαντικής πλάνης αποτελούσε επίσης μια συνέπεια της γενικότερης άρνησης των Σοφιστών να αποδώσουν οποιονδήποτε ρόλο στους θεούς.

Είναι λογικό να αναρωτηθεί κανείς ποιά η διαφορά ανάμεσα σε θεούς που δεν επεμβαίνουν στον κόσμο και σε θεούς που δεν υπάρχουν καθόλου. Το ερώτημα είχε απασχολήσει και τους αρχαίους. Ήσαν οι Σοφιστές άθεοι; Συχνότατα τους αποδιδόταν η προσωνυμία-κατηγορία της αθεϊας: π.χ. ο Διαγόρας ο Μήλιος αναφέρεται πάντα ως Διαγόρας ο άθεος, ενώ και ο Πρόδικος θεωρείτο άθεος σε όλη την αρχαιότητα. Ο Πλάτων πάντως θεωρούσε την αρκετά διαδεδομένη έλλειψη πίστης στην ύπαρξη θεών, απόρροια της δράσης των Σοφιστών και σε ένα θρησκόληπτο ξέσπασμα (Νόμοι 908, b-e) λέει, ότι οι άθεοι χρήζουν νομοθετικής νουθεσίας και περιορισμού.

Πρωταγόρας, ο σοφιστής, που με μια μόνο φράση «προσγείωσε» ανώμαλα και μια για πάντα, τους «μεταφυσικούς» όλων των εποχών. Δεν είναι ανεξήγητο, που δεν έχει διασωθεί τίποτε από όσα έγραψε.

Η περίφημη ρήση του Πρωταγόρα από το –χαμένο από την αρχαιότητα- βιβλίο του Περί θεών («σχετικά με τους θεούς δεν μπορώ να εξακριβώσω αν υπάρχουν ή όχι, ή ποιά είναι η μορφή τους, γιατί είναι πολλά τα πράγματα που εμποδίζουν να τούς γνωρίσουμε, η αβεβαιότητα και το βραχύ του βίου»⁽⁵⁾) είναι αντιπροσωπευτική περίπτωση αγνωστικισμού, που βγάζει άχρηστη και χάσιμο χρόνου (τουλάχιστον για τον επιστήμονα) κάθε θεολογική αναζήτηση.

Από την εμφάνιση της επιστημονικής σκέψης στην Ιωνία μέχρι τον Σοφιστικό Διαφωτισμό (ένα διάστημα περίπου 200-250 ετών) , η γνωσιολογική εγκυρότητα που αποδίδεται στη θρησκεία ακολουθεί μια εμφανώς φθίνουσα πορεία. Η αμφισβήτηση της θρησκείας από τους Σοφιστές ολοκληρώνει τον κλασικό κύκλο του Ελληνικού Πνεύματος και αποτελεί την μεγαλύτερη πνευματική κατάκτηση για λογαριασμό της ανθρωπότητας. Η σημασία της αμφισβήτησης της θρησκείας θα μπορούσε να θεωρηθεί για την εξέλιξη τού ανθρώπινου είδους ως το ψυχοπνευματικό ισοδύναμο της ανακάλυψης της φωτιάς, ή του τροχού. Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι στην αρχαία Ελλάδα τέθηκαν δια παντός οι πνευματικές προϋποθέσεις για το περίφημο Ξεπέρασμα Της Θρησκείας και για την εισαγωγή της ανθρωπότητας σε ένα νέο εξελικτικό στάδιο. Όχι όμως και οι ψυχικές. Και ενώ από τα τέλη του ε΄ αι. π.Χ. η θρησκεία θα έπρεπε να θεωρείται μια τελειωμένη υπόθεση για τον Πολιτισμό, τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά.

Η κατάσταση της Θρησκείας στην Κλασική Εποχή

Η διαμόρφωση της ελληνικής θρησκείας σε θρησκεία της πόλης, αποτελεί το προτελευταίο στάδιο της κατάπτωσής της (το τελευταίο είναι η γελοιωδέστατη θεοποίηση των Μακεδόνων βασιλιάδων και η ελληνιστική θεοποίηση της τύχης). Η θρησκεία έχει απωλέσει σε μεγάλο ποσοστό τον πρότερο «αγνό» αγροτικό της χαρακτήρα και έχει μπει πλέον για τα καλά στην υπηρεσία των πολιτικών σκοπιμοτήτων και ειδικά της εξωτερικής πολιτικής: βρισκόμαστε στο σημείο όπου ο Αθηναίος προσεύχεται στην Πρόμαχο Αθηνά για να ξεκοιλιάσει τον Σπαρτιάτη, ο οποίος προσεύχεται για τον ίδιο λόγο στην Χαλκίοικο Αθηνά. Φυσικά αυτά θυμίζουν ήδη θρησκείες νεώτερου τύπου (βλ. χριστιανισμό). Ενώ λίγο πριν τη μακεδονική επικράτηση σημειώνεται και η εμφάνιση τού φαινομένου των αποκληθέντων «ιερών πολέμων» μεταξύ διαφόρων πόλεων, για τον έλεγχο του διεφθαρμένου (κατά περίπτωση περσόφιλου, σπαρτιατόφιλου, μακεδονόφιλου κλπ.) μαντείου των Δελφών.

Μια τέτοια θρησκεία προκαλούσε προβληματισμό, τουλάχιστον σε όσους είχαν δεχτεί την επιρροή της σοφιστικής αντίληψης. Ο σοφιστικός ορθολογισμός (ή διαφωτισμός όπως έχει συχνότατα αποκληθεί) είχε προκαλέσει τεράστια αίσθηση. Σε πολλά θεατρικά έργα της εποχής (και ειδικά στον Ευριπίδη⁽⁶⁾) βρίσκει κανείς αποτυπωμένη την σοφιστική επίδραση. Ωστόσο, η απόδοση τιμών στους πολιούχους θεούς –έστω και προσποιητή, χωρίς δηλαδή να ενδιαφέρει τό τί πίστευε κάποιος πραγματικά- ήταν περίπου υποχρεωτική και η άρνησή της μπορούσε να επισύρει την κατηγορία της ασέβειας και το σύρσιμο του «ασεβούς» στο δικαστήριο. Ειδικά σε μια κατάσταση μακροχρόνιου πολέμου, όπως ο Πελοποννησιακός, ο «ασεβής» θα έπρεπε να πείσει, ότι δεν είναι προδότης κι ότι ο σκεπτικισμός του δεν επιφέρει την δυσμένεια των θεών της πόλης (δηλαδή, κατά το κοινώς λεγόμενο, να αποδείξει ότι δεν είναι ελέφαντας…). Σε αυτά τα πλαίσια οι Σοφιστές θεωρήθηκαν ασεβείς και ανεπιθύμητοι. Θεωρήθηκε ότι υπέσκαπταν την πίστη στους θεούς, που υποτίθεται, ότι προστάτευαν την πόλη.

Ειδικά η έλλειψη πίστης στο υπερφυσικό και η διδασκαλία της Αστρονομίας στιγματίζονταν κοινωνικά από την δεισιδαίμονα πλειοψηφία. Μάλιστα οι Αθηναίοι είχαν χάσει το στρατηγικό πλεονέκτημα στη Σικελία εξαιτίας μιας πρόληψης, που ερμήνευσε μια σεληνιακή έκλειψη ως κακό οιωνό για αιφνιδιαστική επίθεση στις Συρακούσες (το άμεσο αποτέλεσμα ήταν η ολοσχερής καταστροφή του εκστρατευτικού τους σώματος, το οποίο αποτελείτο από το άνθος της Αθηναϊκής νεολαίας).

Το βέβαιο είναι, ότι μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο οι Σοφιστές έχουν πια εγκαταλείψει την πόλη, αφού –με, ή χωρίς δικαστικές διώξεις- το κοινωνικό και πνευματικό κλίμα είχε μεταστραφεί γι’ αυτούς σε ιδιαιτέρως αφιλόξενο (ίσως και εχθρικό).

Η παλινδρόμηση της Ελληνιστικής κοινωνίας στη Θρησκεία

Η φυγή των Σοφιστών δασκάλων από την πνευματική πρωτεύουσα όλων των εποχών, την Αθήνα, συνοδεύτηκε από φαινόμενα θρησκευτικής παλινδρόμησης. Ενώ στον ε΄ αι. π.Χ. έχουν διαπιστωθεί πολύ λίγα παραδείγματα πίστης στην μαγεία, στον δ΄ αι. πρακτικές όπως η «κατάδεσις» (για τις κατάρες), ή οι μαγικές επιθέσεις (το γνωστό «βουντού», με κέρινα, τότε, ομοιώματα) παρουσιάζουν μια ραγδαία διάδοση ⁽⁷⁾.

Παράλληλα από τα τέλη του ε΄ αι. αιώνα εκδηλώνεται μια αύξηση της ζήτησης για ξένες λατρείες. Έτσι εισάγονται στην Αθήνα η λατρεία της φρυγικής Κυβέλης, της θρακικής Βενδίδος, του θρακοφυγικού Σαβαζίου κλπ. Επίσης η αυξημένη ζήτηση για μαγικές θεραπείες μεταμόρφωσε έναν μέχρι τότε δευτερεύοντα ήρωα, τον Ασκληπιό, σε σημαντικό θεό ⁽⁷⁾.

Παρ’ όλα αυτά η σοφιστική επίδραση έχει αφήσει τα σημάδια της σε αρκετούς ανθρώπους και έτσι διαπιστώνεται (μέσα από τα επιτύμβια επιγράμματα) ένας ισχυρός σκεπτικισμός για την μετά θάνατον ζωή (μάλιστα μέχρι τον α΄ αι. π.Χ. η πίστη στη μετά θάνατον ζωή έχει φτάσει να θεωρείται, τουλάχιστον από τους μορφωμένους, παραμύθι για αφελείς και μόνο στη ρωμαϊκή εποχή σημειώνεται μια αναζωπύρωση των σχετικών δοξασιών ⁽⁸⁾).

Την ίδια περίοδο ένας φιλόσοφος του Ελληνικού φιλοσοφικού περιθωρίου, ο Πλάτων, προσπαθεί να ακολουθήσει τη «μέση» οδό ανάμεσα στην σοφιστική αθεϊα και στη λαϊκή δεισιδαιμονία και να «εξορθολογίσει» τη θρησκεία. Οι μέθοδοί του περιλαμβάνουν παραχωρήσεις προς την συμβατική θρησκεία και πνευματική χειραγώγηση από την παιδική ηλικία. Αλλά και χρήση βίας εναντίον όσων αμφισβητούν την αξία της θρησκείας εν γένει (Νόμοι 907D-909D). Ωστόσο ο Πλάτων παρεκτρέπεται σε θέσεις εντελώς ξένες προς την Ελληνική φιλοσοφική παράδοση και το Ελληνικό πνεύμα: στους Νόμους (Δ, 716c 4-6) θα αντιστρέψει ασιατικότατα την πασίγνωστη μνημειώδη έκφραση του Πρωταγόρα λέγοντας ότι, το μέτρο των πάντων δεν είναι ο άνθρωπος αλλά ο… θεός, ενώ στον Τίμαιο εισηγείται την πρωτοφανή -και χυδαία- για Έλληνα αντίληψη ότι, ο Κόσμος δεν είναι αγέννητος και αθάνατος αλλά κατασκευάστηκε από έναν θεό Δημιουργό... (δεν είναι τυχαίο ότι ο χριστιανισμός θεωρεί τον Πλάτωνα – φυσικά και τον Σωκράτη- κάτι σαν προ Χριστού άγιο). Ενώ η Πολιτεία που οραματίστηκε δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια σκυθρωπή θεοκρατούμενη ουτοπία, από την οποία ειδικά οι ποιητές είναι παντοτινά εξορισμένοι. Μορφές λιγότερο, ή περισσότερο εξορθολογισμένης θρησκευτικότητας θα εισηγηθούν φιλοσοφικές σχολές, όπως το Λύκειο, ο Κήπος, ή η Στοά, που, ωστόσο, θα προτρέπουν στη τήρηση των εξωτερικών (δημόσιων) τύπων της λατρείας.

Αλλά αν δεν απομακρυνθεί εντελώς κανείς από τη θρησκεία δεν μπορεί να εξασφαλιστεί από τη δεισιδαιμονία: έτσι ο Στωικισμός εξακολουθεί να δέχεται την ύπαρξη θείας πρόνοιας και προδιαγεγραμμένης μοίρας, ενώ ο Αριστοτέλης θεωρεί (όπως και ο Πλάτων) τα άστρα θεούς. Η αναπαραγωγή τέτοιων δεισιδαιμονιών άνοιξε αργότερα διάπλατες τις πύλες στην ανατολίτικη αστρολογία και μοιρολατρεία και είχε ολέθριες επιπτώσεις στην επιστημονική μέθοδο: π.χ. η Στοά προκειμένου να επιτύχει τον εξοβελισμό τής ηλιοκεντρικής θεωρίας, που εισηγήθηκε τον 3^ο αιώνα π.Χ. ο Αρίσταρχος από τη Σάμο, θα χρησιμοποιήσει κάθε επιρροή που διέθετε (είναι γνωστό ότι σε αντίθεση π.χ. με τους Επικούρειους, οι Στωικοί γινόντουσαν «τής προσκολλήσεως» σε διάφορους μεγαλυναρίους, βασιλιάδες, αυτοκράτορες, επάρχους κλπ). Η ηλιοκεντρική θεωρία αν είχε γίνει αποδεκτή θα ανέτρεπε τα θεμέλια της στωικής θρησκείας και της ίδιας της αστρολογίας ⁽⁷⁾. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, παρ’ όλο που η Επιστήμη (ιατρική, μηχανική κλπ) γνώρισε στην Ελληνιστική Εποχή μια άνευ προηγουμένου ανάπτυξη (όπως άλλωστε και στην πρόσφατη χριστιανική εποχή), την ίδια στιγμή αυτοφρεναριζόταν. Ταυτόχρονα η συμβατική δημόσια λατρεία εξακολουθούσε να τελείται (όπως και σήμερα η χριστιανική) από κεκτημένη ταχύτητα, έχοντας χάσει το μεγαλύτερο μέρος του «νοήματός» της (ό,τι και αν σημαίνει η λέξη «νόημα»).

Παρά τις επιστημονικές ανακαλύψεις, η Κληρονομική Θρησκευτική Συσσώρευση του Αρχαίου Κόσμου παρέμεινε όρθια σε μεγάλο μέρος της και στη Ρωμαϊκή Εποχή: τα μεγαλύτερα πνεύματα της ύστερης αρχαιότητας (Πλωτίνος, Λιβάνιος, Ιουλιανός κ.α.) πιστεύουν στην ύπαρξη δαιμόνων και στη μαγεία⁽⁹⁾. Έτσι δεν είναι τυχαίο που δεν μπόρεσαν να αντιτάξουν αποτελεσματική ορθολογική άμυνα απέναντι στην επερχόμενη χριστιανομεσαιωνική λαίλαπα. Οι τελευταίοι νεοπλατωνικοί μάλιστα, όπως ο Πορφύριος, δέχθηκαν ως βασική γνωσιολογική συνθήκη την σκοταδιστική χριστιανική έννοια της πίστης, κάτι που εξάλειψε και την τελευταία σημαντική διαφορά της ελληνίζουσας φιλοσοφίας με τον χριστιανισμό ⁽⁹⁾.

Η Φιλοσοφία τους τελευταίους προχριστια-νικούς αιώνες είχε καταντήσει φλύαρη μεταφυσική. Οι πιο πολλοί φιλόσοφοι ασχολούνταν με τον μυστικισμό, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο στον Χριστιανισμό. Ο Πλωτίνος (γ΄ αι. μ.Χ.) στην προσωπική του ζωή ασκήτευε, φαίνεται όμως, πως τόσο πολύ είχε απομονωθεί, ώστε ενίοτε πάθαινε παρακρούσεις. Δίδασκε, ότι ο άνθρωπος προσωρινά μένει στον επίγειο κόσμο, ο προορισμός του είναι να φύγει και να συναντηθεί με το θεό, το οποίο μπορεί να επιτύχει μόνο με καθαρμούς, με ασκητικό βίο και με το βυθισμό του σε έκσταση. Επι πλέον αρνιόταν να γιορτάσει τα γενέθλιά του, διότι πίστευε, ότι η ημέρα των γενεθλίων πρέπει να είναι ημέρα πένθους. Το ίδιο ακολούθησε κι ο χριστιανισμός αργότερα, που γιορτάζει την ημέρα θανάτου –κι όχι γέννησης- του κάθε αγίου.

Ο Χριστιανισμός ήταν απλώς εκείνος που γέλασε τελευταίος (και χαιρέκακα), σε ένα δράμα, το οποίο είχε αρχίσει με την φυγή των Σοφιστών από την Αθήνα στα τέλη του ε΄ αι. π.Χ.. Το δράμα αυτό της σύγκρουσης του ορθολογισμού με την θρησκεία, έχει πάρει έκτοτε πολλές τροπές στην ανθρώπινη ιστορία. Κατά τον μεγάλο Ιρλανδό ελληνιστή E.R. Dodds θα μπορούσε να τού δοθεί ο τίτλος «Ο Φόβος μπροστά στην Ελευθερία» ⁽⁷⁾.

Από τότε η διαβολή κατά των Σοφιστών δεν έχει σταματήσει. Εναντίον τους, οι θρησκευόμενοι όλων των εποχών και όλων ανεξαιρέτως των θρησκειών -οι οποίοι υπό άλλες συνθήκες αλληλοσφάζονται- υπήρξαν ανέκαθεν σύμμαχοι. Τα έργα των Σοφιστών δεν χρειάστηκε να καταστραφούν, όπως άλλων (π.χ. όπως αυτά των, πιό συμβιβαστικών με τη θρησκεία αλλά όχι και με τους μεταφυσικούς μπαμπούλες, Επικουρείων) από τον χριστιανικό σκοταδισμό, αφού ήδη είχαν σταματήσει να αντιγράφονται και άρα να διατηρούνται στις βιβλιοθήκες. Αυτή η έλλειψη συντήρησης τού έργου των Σοφιστών (καθώς και αυτού τών προκατόχων τους, Φυσικών φιλοσόφων) οφειλόταν σε επιλογή τού προχριστιανικού κόσμου, που τελικώς δεν κατόρθωσε να υπερβεί τούς φόβους του απέναντι στο «υπερφυσικό» και στην πλήρη υπαρξιακή ελευθερία. Αντιθέτως, έργα π.χ. σαν τού μεγάλου αντιπάλου τών Σοφιστών, δηλαδή τού Πλάτωνα, διατηρήθηκαν γιατί εξυπηρετούσαν τη θρησκοληψία, τόσο της Αρχαίας, όσο και -με λίγες τροποποιήσεις - της Χριστιανικής Εποχής.

NI DIEU NI MAITRE: ΟΥΤΕ ΘΕΟΣ ΟΥΤΕ ΑΦΕΝΤΗΣ

Ένα από τα γνωστότερα συνθήματα του Μάη του ’68. Ο συσχετισμός Θρησκείας - Εξουσιασμού είχε θεμελιωθεί για πρώτη φορά στην Ιστορία από το Διαφωτισμό των Σοφιστών του ε΄ αι. π.Χ.. Ο απεγκλωβισμός της πολιτικής σκέψης από τη Θρησκεία υπήρξε ένα από τα ανεκτίμητα κληροδοτήματα των Σοφιστών προς την Ανθρωπότητα. Το κληροδότημα αυτό είχε επιμελώς αποκρυφθεί επί χιλιετίες και επανανακαλύφθηκε μόλις στην πολύ πρόσφατη εποχή.

Σαν έναν ελαχιστότατο φόρο τιμής στα πιο ελεύθερα και άφοβα πνεύματα που ανέδειξε ποτέ η ανθρωπότητα, κλείνουμε με ένα απόσπασμα από το συναρπαστικό φιλοσοφικό μυθιστόρημα του Αμερικανού Ρόμπερτ Πίρσινγκ «Το Ζεν και η τέχνη της συντήρησης της μοτοσυκλέτας»⁽¹⁰⁾:

«Και τα κόκκαλα των Σοφιστών έγιναν σκόνη εδώ και αιώνες κι αυτά που είπαν έγιναν σκόνη μαζί τους κι η σκόνη τους θάφτηκε κάτω από τα ερείπια τής Αθήνας μέσα απ’ την παρακμή και την πτώση της και την παρακμή και την πτώση της Μακεδονίας, της Αρχαίας Ρώμης, του Βυζαντίου, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις πιο σύγχρονες πολιτείες. Κι η σκόνη τους θάφτηκε τόσο βαθιά με τόση τελετουργία και κακία […]»

Σημειώσεις

(1) James Hillman, Ο Παν κι ο εφιάλτης, εκδόσεις Αρχέτυπο 2003.

(2) «Τόνδε κόσμον, τον εαυτόν απάντων, ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν αλλ’ ην αεί και έσται πυρ απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα». Καταβάλλεται προσπάθεια από διάφορους απλοϊκά σκεπτόμενους, («νεοδωδεκαθεϊστές») που προσπαθούν να αιτιολογήσουν τον ελληνικό πολιτισμό ως δήθεν οφειλόμενο στην ελληνική θρησκεία, να παρουσιαστή ο Ηράκλειτος ως… θρησκευόμενος. Τα κυριότερα επιχειρήματά τους έχουν να κάνουν με την ιδιότητά του ως ιερέως της Ελευσινίας Δήμητρος και με το ότι δήθεν αφιέρωσε το σύγγραμμά του Περί Φύσεως στον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Η αλήθεια, που σκοπίμως παραλάσσεται είναι, ότι ο Ηράκλειτος έφερε κληρονομικά (=αναγκαστικά) το αξίωμα του ιερέως της Ελευσινίας Δήμητρος (λόγω της αθηναϊκής καταγωγής του πατέρα του), το οποίο όμως παραχώρησε στον αδελφό του και ότι κατέθεσε (και δεν αφιέρωσε) το βιβλίο του «Περί Φύσεως» στον ναό της Αρτέμιδος (το κατέθεσε εκεί για φύλαξη ώστε, να μην πέση σε ανίερα χέρια, όπως αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων).

(3) Για τις απόψεις του Πρόδικου βλ. Κικέρων De Natura Deorum 1, 42, 118, Σέξτος Εμπειρικός Προς Μαθηματικούς. 9, 18 και 39-41 και 51. Για μια εκτεταμένη παρουσίαση της στάσης των σοφιστών απέναντι τη θρησκεία βλ. το, πλήρες παραπομπών, τού W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, σ. 290-291, εκδόσεις Μ.Ι.Ε.Τ. 1991.

(4) Πρέπει πάντως να είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί σχετικά με τέτοιες «μαρτυρίες», οι οποίες προέρχονται εξ΄ ολοκλήρου από τον Πλούταρχο και τον Διογένη Λαέρτιο, ανθρώπους που έζησαν πέντε-έξι αιώνες μετά τα γεγονότα, ή «γεγονότα». Δεν υπάρχει ούτε μία από τις –πάμπολλες- πρωτογενείς ιστορικές πηγές, που να αναφέρουν κάτι περί δικαστικών διώξεων των φιλοσόφων. Οι «μαρτυρίες» του Πλουτάρχου και του Διογένη Λαέρτιου έχουν αποδυναμωθεί σε μεγάλο ποσοστό σήμερα ως αστήρικτες και αντιφατικές από πολλούς διακεκριμένους κλασικιστές όπως η Μαίρη Λέφκοβιτς, ο Τζον Μπαρνέτ κ.α.. Οι υποτιθέμενοι «διωγμοί» των φιλοσόφων στην αρχαία Αθήνα θεωρούνται σήμερα επινόηση των λογίων της ρωμαϊκής εποχής, προκειμένου να ηρωοποιηθεί ο καταδικασθείς Σωκράτης δια της μείωσης των Αθηναίων, ως δικομανούς όχλου που δήθεν δίωκε γενικώς τη φιλοσοφία. Για την ιστορία ας αναφέρουμε ότι ο Σωκράτης δεν καταδικάστηκε για τις αντιλήψεις του (μύθο τον οποίο «πέρασαν» εντέχνως διάφοροι πλατωνίζοντες λόγιοι και αναπαράγουν έκτοτε οι επίγονοί τους χριστιανοί παπάδες) αλλά, επειδή με τη διδασκαλία του είχε εκθρέψει τυράννους και προδότες της Αθήνας, όπως ο αιμοσταγής Κριτίας, ή ο Αλκιβιάδης. Για περισσότερα σχετικά με τις πιθανολογούμενες δικαστικές διώξεις των φιλοσόφων στην αρχαία Αθήνα βλ. το εξαιρετικό «Η δίκη του Σωκράτη» τού I. F. Stone, εκδόσεις Νέα Σύνορα –Λιβάνη.

(5) «Περί μέν θεών ουκ έχω ειδέναι, ούθ' ως εισίν ούθ' ως ουκ εισίν ούθ' οποίοί τινες ιδέαν: πολλά γάρ τά κωλύοντα ειδέναι ή τ' αδηλότης καί βραχύς ών ο βίος τού ανθρώπου».

(6) Π.χ. στον Ορέστη (418) απαντάται η αγνωστικιστική φράση «ό,τι κι αν είναι οι θεοί» και μάλιστα σε ένα σημείο του έργου όπου ασκείται τολμηρή κριτική στις θεϊκές δυνάμεις. Επίσης στον Βελλεροφόντη (απ. 286) εκφράζεται μια πλήρης έλλειψη πίστης στους θεούς, όπου δηλώνεται ευθέως ότι δεν υπάρχουν θεοί, αφού με μια απλή ματιά διαπιστώνεται ότι, οι τύραννοι και οι φαύλοι ευημερούν σε αντίθεση με τους ευσεβείς και ότι, μικρές πόλεις που τιμούν τους θεούς υποτάσσονται σε μεγαλύτερες και αλαζονικότερες. Επίσης στις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη μια γυναίκα κατηγορεί ευθέως τον Ευριπίδη για αθεϊα (450 κ.ε): «στις τραγωδίες του πείθει τούς ανθρώπους ότι οι θεοί δεν υπάρχουν».

(7) Για μια αναλυτική παρουσίαση της θρησκευτικής παλινδρόμησης του 3^ου αι. π.Χ., βλ. Ε.R. Dodds, Οι Έλληνες και το Παράλογο κεφ. 8, εκδόσεις Καρδαμίτσα, 1996.

(8) Για περισσότερα βλ. A.-J. Festugiere, Ο Επίκουρος και οι θεοί του, σ. 39-41, εκδόσεις Θύραθεν, 1998.

(9) Για μια αναλυτική παρουσίαση της σύγκλισης νεοπλατωνισμού και χριστιανισμού βλ. Ε.R. Dodds, Εθνικοί και Χριστιανοί σε μια εποχή αγωνίας, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1995.

(10) Εκδόσεις Κάκτος, 1994

Θεόδωρος Α. Λαμπρόπουλος

http://freeinquiry.gr/webfiles/pro.php?id=525

νάρκισσος

2011-02-06T00:02:00.000+02:00

παρά. δήμον ονείρων.

Αν σηκώσεις τα μάτια ψηλά, μια καθαρή νύχτα του Αλωνάρη ή του
Γενναρίου, και κοιτάξεις με βλέμμα θηλυκό, θα βρεις να σέρνεται στη μαύρη
απανωσιά του θόλου ολόκληρη η επιφάνεια της γης και της πολιτείας μας με
την πάλη και με την ποικιλία της.
Ένα ένα θα ξεχωρίσεις όλα τα είδη της έντρομης πανίδας. Τα αγρίμια, τα
θηρία, τα ζουλάπια, τα ερπετά, τα σαρκοβόρα, τα τέρατα. Θα ιδείς το
Σκορπιό και τη Σαύρα, την Ύδρα, τον Καρκίνο, το Κήτος, τη Μικρή και
τη Μεγάλη Αρκούδα. Θα ιδείς το Αρκουδάκι τους, τον Αρκτούρο. Το
Δράκοντα, την ουρά και το κεφάλι του Όφι. Την Cauda και το Caput, που
τα κρατά στα χέρια του ο Οφιούχος.
Όλα ετούτα τα σκορπιστά τερατοειδή είναι απειλές και δηλητήρια, είναι ο
φόβος και ο κίνδυνος που σου παγώνουν το αίμα. Φαντάζεσαι να τά 'βλεπες
ξαφνικά στον κήπο σου το πρωί, ή στην κάμαρη που κοιμάσαι;
Όμως έχουν και το άλλο τους νόημα. Όταν τα εννοήσεις ζωντανά μέσα
στην κοινωνία που ζούμε. Πολύ περισσότερο μέσα στην ίδια τη ζωή μας, που
άλλοι μας την έφτιαξαν τέτοια.
Είναι το φαρμάκι της ιδεαλιστικής παγίδας. Είναι η κακούργα βδελυγμία
του ιερατείου. Είναι ο δόλος και η απάτη, η πλάνη, η σκόπιμη παραποίηση
της φυσικής αλήθειας, η δεισιδαιμονία, το ξεγέλασμα.
Είναι η κακουργίδα τάξη και διαταγή, που καθιέρωσαν στη ζωή μας το
αρχοντολόγι και το πρωτάτο. Οι βασιλιάδες, ol κυβερνήτες, οι στρατηγοί
και οι κουλήδες τους. Όλη η ασπόνδυλη φάρα των καλλιτεχνών, των δια-
νοούμενων, και των καλαμαράδων. Εκείνοι οι βρυκολάκοι με τα μεγάλα
λόγια. Με τα μετάλλια του τύφου στο στήθος, τους μεγαλόσταυρους. Και με
τα μεταλλεία του ψεύδους στα άντρα και στα γραφεία τους.
Ξανακοιτάς τον ουρανό αλλιώς. Τώρα βλέπεις άλλα. Οι λευκές
παγωμένες κορυφές των ορέων. Με την υγεία, την παγωνιά, και την
καθαρότη τους. Γενναίοι και στιβαροί άντρες χτυπάνε και τσακίζουνε όλα τα
πανουργήματα, και όλα τα βροντοσαύρα.
Είναι οι μοναχικοί, οι καθαροί, οι πικροί οδοιπόροι. Τα ανοιχτά μυαλά,
οι περήφανοι, οι αγέλαστοι, και οι αδάκρυτοι. Πολεμιστές, κυνηγοί, ήρωες,
ευεργέτες, θεραπευτές, τοξευτήδες, αρματηλάτες, τροβαδούροι, ξεβασκα-ντές
και λυράρη δες. Ο ζωγράφος και ο γλύπτης. O Pictor και o Sculptor. Πενήντα
έξι, και διακόσια εβδομήντα έτη φωτός αντίστοιχα μακρυά από τη Γη μας.
Βλέπεις εδώ τον πελώριο Ηρακλή με το ρόπαλο. Τον αστραφτερό Ωρίωνα
με το αδαμαντοκόλλητο σπαθί. Βλέπεις τον ακεστήρα Ασκληπιό, τον
αλάθευτο Τοξότη, τον Ηνίοχο με το πυρωμένο αξόνι. Βλέπεις το βουκόλο
Βοώτη με το ακοίμητο μάτι. Φυλάγει τα εφτά βόδια της εβδομάδας. Τις εφτά
μέρες μας, να μην τις σπαταλήσουμε όπως οι σύντροφοι του Οδυσσέα τα
βόδια του Ήλιου. Βλέπεις τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη, τους
κουροτρόφους του Ταΰγετου και του Ευρώτα.
Όλοι φέρνουν μαζί τους τα όπλα, τα σύνεργα, τα κυνη-γάρικα σκυλιά. Ο
Μέγας Κύων, ο Μικρός Κύων, οι Κύνες Θηρευτές.
Ξανακοιτάς τον ουρανό καταπαλαισμένο από τα θηρία, που τα κρέμασαν
στα δέντρα οι πύκτες και οι δρομείς, οι αθλητές και οι ερωτόκριτοι. Μέσα
του προβάλλει τώρα ο κόσμος της φυσικής αλήθειας, η ειρήνη, η εμορφιά, η
μουσική του. Σε καλεί να τον περπατήσεις και να τον ευφρανθείς.
Πετάς με τα ακάμαντα φτερά του Αετού στα όρη. Ορμάς με την κυματιστή
χαίτη του Λέοντα στους κάμπους. Οργώνεις τη γη με τον άγριο Ταύρο, «τόν
οΰρειον και άκμήτα» Αλδεδαράν. Για να σου δώσει με τον καιρό να
θερίσεις τον Στάχυ της Παρθένου. Αστρο γαλάζιο και μοναχικό στο μαύρο
μυχό του ουρανού. Διακόσια εβδομήντα πέντε έτη φωτός μακρυά από τη Γη
μας.
Τωρα σου χαρίζεται η ντελικάτη αίσθηση που σου χρωστιέται. Με τα
φτερά του Κύκνου λάμνεις στο τοπίο του φυσικού και της μοίρας σου. Με
τους χορευτικούς σάλτους του Δέλφινα παίζεις στους ήχους, και στα χρώ-
ματα, και στις μυρωδιές των ημερών σου. Και τραγουδάς τραγούδια με τη
Λύρα. Το Βέγα, που τη λένε αλλιώς.
Καβάλα στον Πήγασο, στο λευκό και μελανόμματο άλογο του μακρυνού και
του ονείρου, λευτερώνεις, καθώς ο Περσέας, τη βραχωμένη Ανδρομέδα.
Σκύβεις επάνω της αθώο μωρό, και θηλάζεις το μακρυνό γαλαξία της τρυφε-
ράδας της.
Τέτοια στέκεται η χρυσή οδηγία του ελληνικού ουρανού. Καθώς την
τελούμε και την εκτελούμε, κατέχουμε ότι δεν ζήσαμε χαράμι. Γιατί δεν
ανταλλάξαμε τον πολύτιμο πλούτο της εφήμερης ζωής με τη στέρφα πλάνη
της αθανασίας.
Ταξιδεύουμε στη γή, όπως οι Δίδυμοι στον ουρανό. Με τη μέρα μας
θνητή, που η αψευδής γνώση για τη μοίρα μας τηνε κάνει σχεδόν αθάνατη.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ
ΓΚΕΜΜΑ

ΨΥΧΗ - ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΨΥΧΗΣ - Ο ΛΥΤΡΩΤΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ

2010-06-15T21:30:00.000+03:00

Σε παιδαγωγικό σεμινάριο για εκπαιδευτικούς, στο μάθημα της ψυχολογίας, κάποιος εκπαιδευόμενος εκπαιδευτικός ρώτησε τον ψυχολόγο καθηγητή του μαθήματος, να του ορίσει τι είναι κατ’ αυτόν η ψυχή.
Ο καθηγητής παραδέχτηκε αμέσως ότι δεν ήταν σε θέση ν’ απαντήσει στο ερώτημα αυτό! Τότε ο μαθητής τον ρώτησε πώς θα γίνει να μιλάει, μια ολόκληρη βδομάδα – τόσο πρόβλεπε το πρόγραμμα – για ένα πράγμα που δεν ήξερε καν τι, έστω και περίπου, είναι;!
Ο άνθρωπος έλαβε πτυχίο ψυχολογίας και δεν ήταν σε θέση να αρθρώσει δυο λέξεις περί του τι είναι ψυχή. Έστω να πει δυο λόγια για την γενεαλογία της. Πότε εμφανίστηκε η ιδέα αυτή μέσα στα μυαλά των ανθρώπων και πώς διακυμάνθηκε ο ορισμός της μέσα στην ιστορία των πολιτισμών.

Η επιμονή με τα συμπλέγματα της ψυχής και του έρωτα

Όμως για να πούμε και του στραβού το δίκιο, πράγματι ,είναι πολύ δύσκολο να περιγράψει κανείς ένα πράγμα που δεν υπάρχει, ή τουλάχιστον δεν υφίσταται δίχως το σώμα. Ένα πράγμα που το ξέκοψαν οι άνθρωποι από το σώματος τους, για να του δώσουν αυθύπαρκτη υπόσταση. Ένα πράγμα που ενώ είναι απόρροια της λειτουργίας του σώματος αυτοί το κάνανε αρχή του.

Ο Νίτσε μίλησε πρώτος στα ίσα για το ανθρώπινο αυτό παραστράτημα, στο «Λυκόφως των ειδώλων»:
«Η άλλη ιδιομορφία των φιλοσόφων δεν είναι λιγότερο επικίνδυνη: Συνίσταται στο να παίρνουν το τελευταίο για πρώτο. Βάζουν αυτό που έρχεται στο τέλος – δυστυχώς! γιατί δε θα ’πρεπε να έρχεται καθόλου! – στη θέση των ‘υψηλότερων εννοιών’, δηλαδή τις πιο γενικές, τις πιο κενές έννοιες, τους τελευταίους αχνούς της εξατμισμένης πραγματικότητας, στην αρχή σαν αρχή...

Είναι και πάλι μια έκφραση του τρόπου που έχουν να εκφράζουν το σεβασμό τους: το ανώτερο δεν επιτρέπεται να βγαίνει από το κατώτερο, δεν επιτρέπεται μάλιστα να βγαίνει καθόλου... Ηθικό δίδαγμα: όλα όσα βρίσκονται στην ανώτατη βαθμίδα πρέπει να είναι ‘η αιτία του εαυτού τους’. Η προέλευση από κάτι άλλο μετράει σαν αντίρρηση, σαν αμφισβήτηση της αξίας.

Έτσι απέκτησαν την πομπωδέστερη από τις έννοιές τους, τον «Θεό»... Η τελευταία, διαφανέστερη, κενότερη από τις έννοιες τοποθετείται πρώτη, σαν αιτία του εαυτού της, σαν το πιο πραγματικό ον... Να πάρει στα σοβαρά η ανθρωπότητα τις αρρωστημένες φαντασίες νοσηρών ανθρώπινων αραχνών! Και πόσο ακριβά πλήρωσε που το έκανε!...»

Τα ζώα έχουν ψυχή; Ο πρώτος λέει όχι, δεν έχουν. Ο δεύτερος όμως πιστεύει πως έχουν, με τη διαφορά, ισχυρίζεται, ότι οι ψυχές των ζώων δεν είναι αθάνατες.
Ο άνθρωπος ξεκίνησε την πορεία του ως ζώο; Το μεγαλύτερο (99,99%) χρονικό διάστημα, της πορείας του σ’ αυτή τη γη, το έζησε ως ζώο; Μα έτσι λέει η επιστήμη της ανθρωπολογίας, από τα αδιάσειστα ευρήματα που διαθέτει.
Τότε λοιπόν που ήταν ζώο είχε ψυχή; Ο πρώτος πρέπει να παραδεχτεί πως δεν είχε. Ο δεύτερος ότι είχε, αλλά ότι δεν ήταν αθάνατη.

Τώρα ο πρώτος πρέπει να μας απαντήσει στο ερώτημα: πότε απέκτησε ψυχή το ανθρώπινο είδος. Επίσης αν αυτό συνέβη άπαξ δια παντός ανά την υφήλιο, ή αν συνέβη κατά φυλή - κατά χρόνο και τόπο - και σε ποιες εποχές για την κάθε μια.

Ο δεύτερος πρέπει να μας απαντήσει στο ερώτημα: πότε άρχισε η ψυχή του ανθρώπου, την οποία διέθετε εξ αρχής, να καθίσταται αθάνατη, ή αλλιώς πότε το ζώο άνθρωπος, έγινε σκέτος άνθρωπος. Κι αν έγινε άνθρωπος, τι απέγινε το ζώο που κουβαλούσε μέσα του μέχρι τότε.
Επίσης και για στον πρώτο και για στον δεύτερο, είναι δίκαιο να τεθεί το ερώτημα: η διαφοροποίηση αυτή πόσο χρονικό διάστημα κράτησε; Δηλαδή το ανθρώπινο είδος πέρασε μια περίοδο που η ψυχή που διέθετε, ήταν λιγότερο ψυχική απ’ ότι σε μια μεταγενέστερη εποχή; Κοντολογίς η ψυχικότητα της ψυχής υπόκειται σε εξελικτική πορεία;

Ξεχάσαμε όμως και τον τρίτο, που αντιπροσωπεύει το σύνολο σχεδόν της ανθρωπότητας. Αυτός δεν χολόσκασε ούτε και πρόκειται να πρήξει το συκώτι του με τέτοιου είδους χαζομάρες, όπως τα ερωτήματα που τέθηκαν μέχρι στιγμής. Εξάλλου δεν του χρειάζεται καθόλου ν’ απαντήσει. Γι’ αυτόν ο θεός έκανε το σώμα του ανθρώπου από χώμα και μετά του φύσηξε, από το στόμα, την ψυχή και έτσι τώρα δεν έχουμε καμμιά απορία για το πώς έγινε το πράγμα. Όλα τα επί πλέον που σκέφτεται και ψάχνει ο άνθρωπος είναι εκ του πονηρού. Αυτού του Διαβόλου που δουλειά του είναι να τυραννά τον άνθρωπο με σκέψεις αμαρτωλές.

Ο Σατανάς έχει κι αυτός ψυχή. Αλλά η ψυχή του είναι μαύρη. Άλλη κατηγορία ψυχής κι αυτή! Αν βάλει κανείς και την ψυχή του θεού, που αναφέρεται σε μερικά χωρία της Παλαιάς Διαθήκης, τότε φαίνεται ότι ο μπαχτσές των ψυχών διαθέτει αρκετή ποικιλία.

Τα ερωτήματα, λοιπόν, περί ψυχής, μπορούν να συνοψιστούν στα εξής βασικά:
. Υπάρχει ψυχή και αν υπάρχει τι πράγμα είναι.
. Αν υπάρχει, είναι αθάνατη ή όχι.
. Εάν είναι αθάνατη, ποια είναι η μοίρα της μετά τον θάνατο του σώματος (ο οποίος είναι βέβαιος) στο οποίο ανήκε. Κρίνεται δηλαδή και πώς μετά θάνατον (κόλαση-παράδεισος).

Επίσης προκύπτουν κι άλλα ερωτήματα, γι’ άλλους πρωταρχικής σημασίας και γι’ άλλους δευτερεύουσας:
Εάν η ψυχή προϋπάρχει του σώματος ή δημιουργείται μετά τη σύλληψη. Στη δεύτερη περίπτωση, σε ποια χρονική στιγμή δημιουργείται, από τι ή ποιόν.
Εάν ο αριθμός των ψυχών δημιουργήθηκε από τον θεό, πριν αμνημονεύτων χρόνων, και αν ούτως έχει το πράγμα, ο αριθμός αυτός εάν παραμένει σταθερός ή όχι.
Εάν η ψυχή μεταπηδά σ’ άλλο σώμα όταν το σώμα που την φέρει πεθάνει.

Πλην όλων αυτών των αποριών όμως και των ερωτημάτων, η ανθρώπινη ιδέα περί ψυχής, έφτασε στα ύψη της βεβαιότητας , θρονιάστηκε εκεί για τα καλά και βασιλεύει απτόητη μέχρι τη σήμερον. Εάν κανείς ενδιαφέρεται να γνωρίσει το μήκος και το πλάτος της σιγουριάς αυτής δεν έχει παρά να προσφύγει στον μέγα αυτής αρχιερέα, που δεν είναι άλλος από τον μέγα Πλάτωνα. Είναι αδύνατο να ειπώθηκαν στον κόσμο αυτόν κάποιες λεπτομέρειες περί ψυχής, οι οποίες να απουσιάζουν από τα βιβλία του ιδεόπληκτου αυτού «φιλοσόφου». Επίσης το μόνο αποτελεσματικό φάρμακο κατά της ανεδαφικής αυτής βεβαιότητας λέγεται Επίκουρος.

Δεν είναι πρόθεσή μας να αναφέρουμε τον τεράστιο όγκο των λεγομένων από τον Πλάτωνα που αφορούν στην ψυχή. Νομίζω ότι είναι αρκετό να αναφερθεί εδώ η άποψή του ότι η ψυχή κάπου ανδρός, που δεν φρόντισε να ζήσει ενάρετο βίο, ώστε να επιτύχει την επανένωσή της με τον δημιουργό θεό της, τιμωρείται με την είσοδό της σε γυναικείο σώμα! Κι αν δεν βάλει μυαλό κι εκεί μέσα, τότε τιμωρείται εισερχόμενη σε σώμα γαϊδάρου!!! Από τέτοια και χειρότερα μωρολογήματα βρίθουν όλα τα έργα του Πλάτωνα. Εάν θέλετε όλ’ αυτά να τα βρείτε σε ένα, αυτό λέγεται «Φαίδων».

Εάν ο δάσκαλος αυτός υπολόγισε ότι η τιμωρούμενη ψυχή ενδιαιτούσε 30.000 έτη στην 27η σφαίρα του σύμπαντος και κατόπιν 9.000 έτη στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ 91ου και 92ου ουρανού, εισερχόμενη μετά στο σώμα ενός γαϊδάρου, οι μαθητές του (Νεοπλατωνικοί), υπολόγισαν ακόμη και τις θερμοκρασίες των σφαιρών και των ουρανών αυτών.
Μετά απ’ αυτούς, τη σκυτάλη της ψυχομπουρδολογίας την παρέλαβαν οι πατέρες της χριστιανικής εκκλησίας οι οποίοι αναγκάστηκαν να προσθέσουν, μέσα στην μπαγιάτικη αυτή Πλατωνική σούπα και τα δικά τους θεολογικο-ψυχολογικά μπαχαρικά.

Τέλος, τους τελευταίους τρεις αιώνες, κάποιοι Ευρωπαίοι, ιδεοληπτικοί φιλόσοφοι, επιχείρησαν να ξεσκονίσουν το σκοροφαγωμένο αυτό λείψανο της ψυχο-Λογίας και να το ντύσουν με καινούργια ρούχα, υφασμένα όμως κι αυτά στο ίδιο παλιό στημόνι των προπατόρων τους, με τα φανταχτερά και πολύχρωμα υφάδια του ψευδο-ορθολογισμού τους.

Κανείς δε από τους τελευταίους φιλόσοφους δεν είχε αυτιά ν’ ακούσει τον Νίτσε που βροντοφώναζε: «Η σοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε ένα βήμα μετά τον Επίκουρο, και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του».
Για την φύση της ψυχής ο Επίκουρος είναι κατηγορηματικός: γεννιέται και πεθαίνει μαζί με το σώμα. Δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς αυτό. Για τον θάνατο συνεπώς δεν φοβάται, «διότι όσο υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος είναι απών, κι όταν ο θάνατος είναι παρών, δεν υπάρχουμε εμείς».

Ας πάρουμε τώρα την ιστορία από την αρχή. Αφήνουμε, προς στιγμήν, τα ανιμιστικά στάδια όπου τα πάντα «διέθεταν ψυχή», και ξεκινάμε από τον Όμηρο. Αναγκαστική έτσι κι αλλιώς αρχή για κάθε ανθρώπινο ζήτημα, όταν εξετάζεται από ιστορική σκοπιά.

Για την Ομηρική αντίληψη τα ψυχικά φαινόμενα οφείλονται στον θυμό, που εντοπίζεται στην καρδιά (ήτορ) ή τας φρένας, δηλαδή το διάφραγμα, ο οποίος αφανίζεται συγχρόνως με τον θάνατο του ανθρώπου. Παράλληλα με τον θυμό υπάρχει και η ψυχή, που είναι η πνευματική υπόσταση του ανθρώπου, η οποία είναι κάποια λεπτή ύλη, δίχως να εντοπίζεται σε κάποιο όργανο, και η οποία εξέρχεται κατά την στιγμή του θανάτου από το στόμα, ως τελευταία πνοή ή από κάποια πληγή μαζί με το εκρέον αίμα. Η ψυχή αυτή πηγαίνει στον Άδη όπου διατηρεί τη μορφή του πεθαμένου του οποίου είναι το είδωλον.

Όταν ο Οδυσσέας κατέβηκε στον Άδη, ζωντανός ων, καθώς συνάντησε τον Αχιλλέα και τον ρώτησε πώς τα περνά εκεί κάτω, αυτός του απάντησε ότι θα προτιμούσε να είναι ο τελευταίος στον απάνω κόσμο παρά πρώτος στον κάτω. Το σαράκι του παραδείσου και της κόλασης δεν είχε ακόμα εισχωρήσει μέσα στον ανθρώπινο νου. Η αθανασία της ψυχής επρόκειτο να τερατογεννηθεί αργότερα. Δεν υπήρχε ακόμα πανούργο ιερατείο για να την κυοφορήσει.

Οι Ορφικοί έσυραν πρώτοι τον χορό της πρωτακαθεδρίας της ψυχής έναντι του σώματος. Έναν χορό που καλά κρατεί ακόμα μέχρι τη σήμερον και ποιος ξέρει μέχρι πότε. Δίδασκαν ότι η ψυχή είναι ουσία ανώτερη, ότι διαμένει προσωρινά μόνο μέσα στο σώμα σαν σε φυλακή κι ότι για να ελευθερωθεί απ’ αυτό... και....
Η αλήθεια λέγεται πάντοτε με λίγα και απλά λόγια. Το ψεύδος είναι σαν την βασίλισσα της κυψέλης που όσο ζει γεννά συνεχώς και αδιαλείπτως. Κι αυτή η βασίλισσα του ψεύδους της πρωτοκαθεδρίας και της αθανασίας της ψυχής φαίνεται ότι είναι αθάνατη.
Την σκυτάλη των Ορφικών παρέλαβαν οι Πυθαγόριοι, οι οποίοι πρόσθεσαν με τη σειρά τους τα δικά τους ψυχολογικά καρυκεύματα κι έτσι η τεράστια αυτή ψυχο-Λογική σούπα κατέληξε καλοανακατεμένη και καλοψημένη, από την υψηλή θερμοκρασία του ψυχολογικού πυρετού, στα χέρια του καλλιτέχνη φιλόλογου Πλάτωνα.

Ο Πλάτων αφού καθάρισε καλά με την κουτάλα, τους αφρούς που πάντοτε δημιουργούνται στην επιφάνεια της κατσαρόλας, την ξανα-ανακάτεψε, πρόσθεσε μέσα της όλη την ποιητική του δεινότητα και την παρέθεσε ως αιώνιο γεύμα στην ανθρωπότητα. Από τότε και μέχρι σήμερα ένα σωρό επόμενοι ψυχολογο-μάγηρες φροντίζουν, με θαυμαστή επιμέλεια, να τροφοδοτούν την κατσαρόλα αυτή με τ’ απαραίτητα υλικά, ώστε να μένει πάντοτε πλήρης.

Πρώτος και καλύτερος αρχιμάγειρας ο Αριστοτέλης: «ζώον εκ ψυχής και σώματος», «βέλτιον ψυχή σώματος», «η ψυχή του σώματος άρχει δεσποτικήν αρχήν». Τα ίδια που έλεγε κι ο Πλάτων: «όταν παρή τω σώματι αίτιον εστι του ζην».
Όλες οι θεωρίες και απόψεις περί ψυχής μπορούν να καταταγούν σε δυο μεγάλες κατηγορίες: τον δυϊσμό, και το ενισμό.
Κατά τον δυϊσμό σώμα και ψυχή είναι ουσίες διαφορετικές μεταξύ τους, ενώ κατά τον ενισμό (υλίζοντα, ιδανίζοντα και ταυτίζοντα, θα δούμε στη συνέχεια την κάθε περίπτωση), η ψυχή και το σώμα προέρχονται από μια ουσία.

ΔΥΪΣΜΟΣ
Ο δυϊσμός είναι πολύ παλιά περί ψυχής θεωρία. Εκφράστηκε υποτυπωδώς από λαούς στα πανάρχαια χρόνια και διαμορφώθηκε σε φιλοσοφικό δόγμα από την ελληνική φιλοσοφία. Πρώτος δυϊστής ήταν ο Εμπεδοκλής, ο οποίος δίδασκε την μετεμψύχωση. Μετά απ’ αυτόν δυΐζουν ο Πυθαγόρας, ο Αναξαγόρας, ο Σωκράτης και ο Πλάτων, οι οποίοι πρώτοι μίλησαν και περί της αθανασίας της ψυχής. Από τους νεώτερους, οπαδοί της θεωρίας αυτής είναι ο Καρτέσιος, ο Lotze και πολλοί άλλοι.

ΥΛΙΣΜΟΣ
Από τη μεριά του ενισμού κάποιοι υποστήριζαν ότι όλα τα ψυχικά φαινόμενα είναι ενέργειες της ύλης. Ότι είναι προϊόντα της λειτουργίας του σώματος και δη του εγκεφάλου. Αυτή η θεωρία ονομάστηκε ενίζων ή μηχανικός υλισμός. Αξιολογώτεροι θασιώτες της θεωρίας αυτής είναι ο La Mettrie, o Holbach, o Vogt, o Moleschott, o Feuerbach, o Buchner, o Haeckel κ.α. Κατ’ αυτούς τα ψυχικά φαινόμενα είναι προϊόντα της ύλης, η δε συνείδηση επιγέννημα ή επιφαινόμενο της υλικής ενέργειας. Την ιδέα της ψυχής την έπλασε ο άνθρωπος από τα όνειρα και άλλα παραπλήσια φαινόμενα.
Κάποιοι άλλοι, με πρώτο τον Δημόκριτο, ανέπτυξαν μια διαφορετική θεωρία που ονομάστηκε δυίζων ή ατομικός υλισμός. Κατ’ αυτούς η ψυχή αποτελείται από ιδιαίτερα υλικά άτομα. Την θεωρία αυτή ακολούθησαν οι επικούρειοι, ο Στράτων ο Λαμψακηνός και άλλοι.

ΙΔΑΝΙΣΜΟΣ
Άκρως αντίθετος προς τον υλισμό είναι ο ιδανισμός. Αυτή η στάση ως μόνο απολύτως βέβαιο γεγονός αποδέχεται το πνεύμα, τον δε εξωτερικό κόσμο ως απλό γέννημα της συνείδησης. Μόνο ένα Νεοπλατωνικός θα μπορούσε να πιάσει ολάκερο τον κόσμο και να τον γυρίσει εντελώς ανάποδα. Αυτός δεν ήταν παρά ο αρχιερέας και ιδρυτής του Νεοπλατωνισμού ο Πλωτίνος. Αυτός λοιπόν εισήγαγε την λεγόμενη δυναμική πανθεΐα, κατά την οποία εκ του πρώτου όντος, του θεού, γεννιέται ο νους και απ’ αυτόν η ψυχή (πρώτη η του κόσμου και έπειτα η των ανθρώπων) και τέλος η ύλη. Την γραμμή αυτή ακολούθησαν οι Malebranche, Έγελος, Schopenhauer, Boutroyx, Bergson.

ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ
Από την ελληνική φιλοσοφία επίσης έχει την αφετηρία και η θεωρία της ταυτότητας, κατά την οποία ψυχή και σώμα είναι διττές ιδιότητες μιας ουσίας ή διττές απόψεις μιας και της αυτής ενέργειας. Τις πρώτες ρίζες της τις βρίσκουμε στην υλοζωία και παμψυχία. Ο Ξενοφάνης ύστερα έθεσε την επιστημονική βάση δια της ενίζουσας διδασκαλίας του, και κατόπιν η στωϊκή φιλοσοφία. Ο J. Bruno διατύπωσε φιλοσοφικότερα τη διδασκαλία αυτή, κι ακόμα περισσότερο την ανέπτυξε ο Σπινόζα, ορμώμενος από την στωϊκή φιλοσοφία.
Κατά τον Σπινόζα, μία ουσία υπάρχει στον κόσμο: θεός και φύση μαζί είναι ένα πράγμα, της οποίας φύσης δύο ιδιότητες γίνονται γνώριμοι (από τις πολλές που έχει), η έκταση και η νόηση. Γίνονται δε γνωστές οι ιδιότητες αυτές με διάφορους τρόπους, δηλαδή μορφές, τις οποίες λαμβάνουν τα επί μέρους όντα που γεννώνται και παρέρχονται μέσα στον κόσμο, τα δε φυσικά και ψυχικά φαινόμενα, τα οποία αποτελούν δύο σειρές και διαφέρουν μεταξύ τους, είναι συνεζευγμένα και αντίστοιχα.
Επιστημονικότερη βάση επιχείρησε να υποβάλει στην θεωρία του Σπινόζα πρώτος ο Fechner, κατά τον οποίον τα φυσιολογικά και τα ψυχικά γεγονότα (είναι άξιο προσοχής ότι τα ψυχικά φαινόμενα δεν θεωρούνται φυσιολογικά) είναι δύο απόψεις μιας και της αυτής ενέργειας, βαδίζουν δε παράλληλα και είναι δυνατόν μέχρις ενός σημείου να διατυπωθεί και μαθηματικώς η σχέση τους.
Προς την άποψη της σχολής της θεωρίας της ταυτότητας συμφώνησαν και πολλοί άλλοι, όπως οι Spencer, Paulsen, Ebbinghaus, Hoffding, και ο Wundt, του οποίου τα περί ψυχοφυσικής παραλληλίας διδάγματα θεωρήθηκαν ως η αρτιωτάτη διατύπωση της νέας αυτής θεωρίας.
Ο Wundt, κρατώντας απόσταση τόσο από τον δυϊσμό, όσο κι από τον υλισμό και τον ιδανισμό, διδάσκει ότι υπάρχει κάποια παραλληλία ψυχικών και φυσικών γεγονότων, κατά την οποία τα γνωστικά φαινόμενα και τα συναισθήματα και βουλήματα παρακολουθούνται πάντοτε από αντίστοιχα φυσικά φαινόμενα.

Ο πρώτος κακόψυχος θεός και μερικά από τα παιδιά του

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

1) Της προϋπάρξεως. Κατά την γνώμη αυτή, την οποία δέχονται οι Πλάτων, Φίλων, Ωριγένης, Νεμέσιος, Συνέσιος, Προυδέντιος και μερικοί άλλοι από τους νεώτερους, ο θεός δημιούργησε κάποτε όλες τις ψυχές. Όταν γεννιέται λοιπόν ένας άνθρωπος, στέλνει ο θεός μια ψυχή από τον ουρανό, η οποία ενώνεται με το γεννώμενο σώμα.
Ο Ωριγένης, συνδέοντας την διδασκαλία αυτή προς την θεία δικαιοσύνη, δίδασκε ότι οι ψυχές, για να τιμωρηθούν για τις αμαρτίες που διέπραξαν στο παρελθόν, εγκλείονται σαν σε φυλακή μέσα στα γεννώμενα σώματα και με την δέσμευση αυτή, αφού καθαριστούν, επανέρχονται στην προηγούμενη κατάστασή τους, αυτήν την προ της αμαρτίας.

Ας μη φανταστεί κανείς ότι όλες αυτές τις φαντασιοκοπίες τις σκαρφίστηκε ο Ωριγένης από μόνος του. Πρόκειται για καθαρά αναμασήματα Πλατωνικών «ανακαλύψεων». Πράγματι είναι εντυπωσιακή η απέχθεια, όλων αυτών των ιδεόπληκτων, προς το ανθρώπινο σώμα. Η διαστροφή αυτή πρωτοεμφανίστηκε στους ορφικούς, καλλιεργήθηκε συστηματικά από τον «σπηλαιόβιο» Πλάτωνα και τέλος έστησε το σκοταδιστικό της βασίλειό μέσα στους κόλπους του χριστιανικού ιερατείου, με εντυπωσιακούς καρπούς από τα δένδρα του καλογερισμού.
Τα πόσα του έχουνε σύρει, οι πατέρες και οι καλόγεροι του άμοιρου του σώματος, δεν αρκούν ούτε εκατό τόμοι για να γραφούν. Έχει κανείς την εντύπωση ότι όλοι αυτοί μετέφεραν τον εγκέφαλό τους μέσα στο παχύ τους έντερο! Γιατί να το κρύψωμεν άλλωστε, είναι γνωστό ότι οι περισσότεροι απ’ αυτούς ξέπεσαν στην αρσενοκοιτία. Μήπως είναι τυχαίο ότι μέσα στα τελευταία πέντε χρόνια ο πρόεδρος του συλλόγου των κληρικών, δήλωσε ότι γέμισε η εκκλησία με επισκόπους ομοφυλόφιλους.

2) Της δημιουργίας. Κατά την γνώμη αυτή, την οποία δέχονται οι Αριστοτέλης, Αμβρόσιος, Λακτάντιος, Ιερώνυμος, πολλοί σχολαστικοί θεολόγοι, ο Καλβίνος, ο Βέζας και πολλοί των νεωτέρων, ο θεός δημιουργεί την ψυχή κατά την τεσσαρακοστή ημέρα από την σύλληψη, η οποία ενώ ήταν καθαρή καθίσταται αμαρτωλή, λόγω της ένωσής της με το σώμα.

Ότι και ν’ αλλάξει με τα υπόλοιπα, οι βολές κατά του σώματος παραμένουν αδιαπραγμάτευτες. Αυτό το οποίο είναι το πιο σίγουρο απ’ όλα, το σώμα, τους φαντάζει σταθερά σαν ένα βρόμικο και απεχθές τομάρι! Δεν είναι τυχαίο που τα κατ’ εξοχήν βρομοκούναβα της ιστορίας είναι οι καλόγεροι. Θα μπορούσαμε εύκολα να συμφωνήσουμε ότι υπάρχει παραλληλία μεταξύ ψυχικής και σωματικής βρομιάς. Γι’ αυτό μια προτεραιότητα του χριστιανισμού ήταν το κλείσιμο των δημόσιων λουτρών που είχαν παντού οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες. Μάλιστα υπήρξαν και περιπτώσεις καλογήρων που εκτός που δεν είχαν πλυθεί ποτέ τους, από πάνω πασαλείβονταν και με ακαθαρσίες! Αυτοί οι βρομόχοιροι αποκαλούσαν τους Έλληνες «χειρότερους κι από τα γουρούνια που κυλιούνται μέσα στις ακαθαρσίες τους» (Ι. Χρυσόστομος)!

3) Της μεταδόσεως. Κατά την γνώμη αυτή, την οποία δέχονται οι Τερτυλλιανός, Αθανάσιος, Γρηγόριος ο Νύσσης, Λούθηρος, οι λουθηριανοί δογματικοί και πολλοί νεώτεροι θεολόγοι, οι γονείς μεταδίδουν στα τέκνα τους και το σώμα και την ψυχή. Ο Λούθηρος δέχεται ότι οι ψυχές όλων των ανθρώπων υπήρχαν εν σπέρματι μέσα στην ψυχή του Αδάμ κι έτσι κατά την γέννηση μεταδίδονται μαζί με την ουσία του σώματος.
Κατά τους Γρηγόριο Νύσσης, Αθανάσιο και άλλους, στην ψυχή υπάρχει κάποια γεννητική δύναμη, που προέρχεται από την ευλογία του θεού: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε».

Υπάρχει όμως πέρα απ’ όλ’ αυτά και η επιστήμη της ψυχιατρικής. Ο επιστήμων ψυχίατρος δεν έχει, ούτε κατά το ελάχιστον, την δυνατότητα να καταναλώνεται σε φαντασιοκοπίες και σε αερολογίες όπως όλοι αυτοί οι φιλόσοφοι και θεολόγοι. Αυτός πρέπει να θεραπεύσει τον ασθενή του. Αυτός είναι εκτεθειμένος διαρκώς απέναντι στο αποτέλεσμα της θεραπεία που εφαρμόζει. Η θεραπεία ή έστω η βελτίωση της κατάστασης του ασθενούς του, τον κυνηγάει σαν εφιάλτης μέρα και νύχτα. Σε ποιο στάδιο εξέλιξης όμως βρίσκεται σήμερα η ψυχιατρική επιστήμη; Προς ποια κατεύθυνση έχει προσανατολιστεί μετά από τόση εμπειρία που συσσώρευσε μέσα στις τελευταίες δυο χιλιετίες;

Η πρώτη κατεύθυνση ασφαλώς ήταν η θρησκευτική, η οποία ζει και βασιλεύει ακόμα και σήμερα. Ο άνθρωπος απευθύνεται στο έλεος του θεού. Αυτός έκανε και κάνει τις ψυχές, αυτός μπορεί και να τις διορθώσει. Από τις μαγικές τελετουργικές θεραπείες φτάσαμε στα χριστιανικά ευχέλαια, τα παπαδοδιαβάσματα και τους εξορκισμούς. Ακόμα και σήμερα η χριστιανική πίστη, χωρίς ίχνος ντροπής, ισχυρίζεται ότι οι ψυχικές ασθένειες οφείλονται στον διάολο, ο οποίος εισέρχεται εντός του ανθρώπου. Γι’ αυτό αποκαλεί τον βαριά ψυχικά άρρωστο δαιμονισμένο!
Τι κι αν ο Ιπποκράτης προσπάθησε να νουθετήσει τους ανθρώπους, φωνάζοντας ότι οι ψυχικές ασθένειες, όπως η επιληψία, δεν προέρχονται από θεούς ή δαίμονες, αλλά από σωματικά προβλήματα, όπως κάποιες βλάβες του νευρικού συστήματος. Τι κι αν η ανθρωπότητα αναγνώρισε το μεγαλείο και την επιστημοσύνη του ανδρός αυτού, ώστε οι γιατροί όλου του κόσμου να ορκίζονται στον όρκο του. Τι κι αν οι Γιαπωνέζοι στέλνουν κάποιους γιατρούς τους να ορκίζονται στην Κω, προς ένδειξη ιδιαίτερου σεβασμού προς το πρόσωπό του. Σε πείσμα όλων αυτών πολλοί ακόμα, Έλληνες χριστιανοί, προστρέχουν στα τάματα των αγίων, για να γιατρέψουν τους ψυχικώς άρρωστους ανθρώπους τους. Η δεισιδαιμονία παραμένει ακόμα αθάνατη.

Είναι γνωστό ότι η ψυχαναλυτική θεραπεία, ξόφλησε για τα καλά. Ο τάφος της βρίσκεται κάπου στην Αμερική. Εκεί στις Η.Π.Α. Βλέπετε η «θρησκεία» αυτή δεν διέθετε αρχιερείς του ύψους της πανουργίας του χριστιανισμού, οι οποίοι να μπορούσαν να την διατηρήσουν για πολύ στη ζωή. Ξεψύχησε η κακομοίρα απέναντι στην ανελέητη πραγματικότητα της αποτυχίας των θεραπευτικών της υποσχέσεων. Και τώρα η ψυχοθεραπεία αναγκάστηκε να στραφεί στο ένα και βεβαιότατο υπαρκτό αντικείμενο. Στο σώμα και τις λειτουργίες του. Στα φάρμακα δηλαδή.
Το σώμα είναι ένας οργανισμός που λειτουργεί και ρυθμίζεται από την έκρυση και ισορροπία πάμπολλων χημικών ουσιών. Παράλληλα η κυκλοφορία και η ρύθμιση των ηλεκτρικών μικρορευμάτων που ρέουν δια μέσου των νευρώνων καθορίζουν την σωματική και ψυχική υγεία του. Όταν τα συστήματα αυτά, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, διαταραχτούν, για κάποιους λόγους, οι οποίοι μπορεί να υφίστανται εκ γενετής ή να είναι επίκτητοι, τότε εκδηλώνονται τα ψυχολογικά προβλήματα.

Ο άνθρωπος αδυνατεί να δεχθεί ότι είναι ζώον. Ότι είναι ζώο με πιο εξελιγμένες εγκεφαλικές λειτουργίες από τα υπόλοιπα αδέλφια και ξαδέλφια του. Του γέμισαν την κεφάλα του με ανοησίες του είδους ότι όλος ο κόσμος έγινε για χάρη του. Ότι όλα τα πράγματα και τα ζώα τα έκανε ο θεός για να μπούνε στην υπηρεσία του. Κι αντί να αισθάνεται την υποχρέωση να φροντίζει για τους «κατωτέρους» του, αυτός πασχίζει να τους αφανίσει. Μαζί με τα πλάσματα της φύσης, κοντεύει ν’ αφανίσει ακόμα και την ίδια, το κτήνος. Αυτός ο χριστιανοϊουδαίος της Βίβλου. Διότι από κει του μπήκαν στο μυαλό όλες αυτές οι ύβρεις. Ο παλιός κόσμος σέβονταν την φύση και τα ζωντανά της.

Λέει, τα ζώα δεν έχουν ψυχή. Γιατί παρακαλώ; Τότε πώς έχουν συναισθήματα. Μήπως δεν χαίρονται, μήπως δεν λυπούνται, δεν θυσιάζονται για τα παιδιά και την ομάδα τους, ή μήπως δεν διαθέτουν εξυπνάδα και σοφία; Ή μήπως πολλά από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά και δυνατότητες δεν τα διαθέτουν σε μεγαλύτερο βαθμό από τους ανθρώπους. Από την άλλη μεριά διατυμπανίζουν την εξυπνάδα που διαθέτει το σκυλάκι ή η γάτα τους.
Αν λοιπόν επαρμένε άνθρωπε έχεις ψυχή, τότε ψυχή έχει και το ζώο. Ο Αριστοτέλης συζητούσε το αν οι δούλοι διαθέτουν ψυχή! Κάποιοι πατέρες της εκκλησίας, αν οι γυναίκες διαθέτουν ψυχή! κι αυτό το τελευταίο σε οικουμενική σύνοδο παρακαλώ! Αυτά τα ανθρώπινα υποκείμενα. Αυτοί οι υπέρμαχοι της ύπαρξης της ψυχής. Αλήθεια τι είδους ψυχή διέθεταν αυτοί οι ψυχο-λόγιοι;

Το μεγαλύτερο και αποδοτικότερο χρυσωρυχείο που ανακαλύφτηκε, μέχρι στιγμής στον κόσμο λέγεται «σωτηρία της ψυχής». Μάλλον δεν πρόκειται ν’ ανακαλυφθεί κάτι ανάλογο στο εξής. Διότι τι αξίζει η ψυχή εάν δεν σωθεί! Μήπως καλύτερα δεν θα ήταν να μην υπήρχε καθόλου, άνευ της σωτηρίας της.

Ιδού η μεγαλύτερη θανατηφόρα χολέρα που επέπεσε στην ανθρωπότητα: «Σε τι θα σε ωφελήσει αν κερδίσεις τον κόσμο όλο αλλά χάσεις την ψυχή σου;» Η οχιά που εκτόξευσε το δηλητήριο αυτό μας είναι γνώριμη. Είναι η συμφωνική ορχήστρα των αρχιερέων του χριστιανικού ιερατείου. Οι Σειρήνες που χαϊδεύουν τ’ αυτιά του φοβισμένου δεισιδαιμονικού ανθρώπινου κτήνους. Όταν το τεμπελόσκυλο το ιερατείο υπερβαίνει τον εαυτό του σε εφευρηματικότητα. Είναι λάθος να πιστεύει κανείς ότι η πανουργία δεν είναι κόρη της ραθυμίας.
Την γενεαλογία του χριστιανικού ιερατείου και την νοοτροπία του την περιγράφουμε σε δυο εργασίες που βρίσκονται στην ιστοσελίδα μας. Η πρώτη έχει τίτλο «Η ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΙΕΡΑΤΕΙΟΥ» και η δεύτερη «ΠΩΣ ΟΙ ΑΘΕΟΦΟΒΟΙ ΚΑΤΑΔΥΝΑΣΤΕΥΟΥΝ ΤΟΥΣ ΘΕΟΦΟΒΟΥΜΕΝΟΥΣ», που βρίσκονται στην κατηγορία «Θρησκευτικά».

Κι άλλοι κακόψυχοι

Ο Νίτσε στο βιβλίο του «Ο ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΣ» δεν άφησε κανένα άβατο του χριστιανισμού που να μη το διάβηκε. Κανένα παραπέτασμα ναού που να τον εμπόδισε να εισέλθει μέσα στα σκοτεινά ιερά της θρησκείας. Κανένα τέμπλο που να μη το διαπέρασε με το βλέμμα του. Κι όλ’ αυτά για να φανερώσει στην ανθρωπότητα το εμπόριο της σωτηρίας της ψυχής. Την ψυχολογία του εμπορίου αυτού. Την καλλιέργεια και την εκμετάλλευση των ανθρώπινων φοβιών και της δεισιδαιμονικής ανακατωσούρας.

Αλήθεια, θα υπήρχε ακόμα θρησκεία αν οι άνθρωποι έπαυαν να πιστεύουν στην αθανασία της ψυχής; Μήπως η μοναδική υπόσχεση της θρησκείας δεν είναι η σωτηρία της ψυχής; Δεν είναι η απαλλαγή από την κόλαση; Το ιερατείο ένα πράγμα το πανικοβάλλει: η απιστία στην αθανασία της ψυχής (Επίκουρος). Με την ιδέα της αθανασίας, τους τρέφουν οι ζωντανοί αλλά και οι αποθαμένοι. Διότι παρ’ όλο που ο θεός τους είναι αδέκαστος κριτής, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, αυτοί, με τα μνημόσυνα και τα τρισάγια, δεν σταματούν να υποδεικνύουν στον αδέκαστο αυτόν κριτή, να μεταβάλλει την γνώμη του και να μεταφέρει τον καταδικασθέντα αμαρτωλό από την κόλαση στον παράδεισο, «εν τόπω χλοερώ ένθα απέδρα πάσα λύπη και στεναγμός».

Ποιος όμως δρόμος οδηγεί τον άνθρωπο στην απιστία; Στον εξανεμισμό, μεταξύ των άλλων, της ιδέας της αθανασίας της ψυχής. Ασφαλώς η γνώση. Ασφαλώς η επιστήμη (της φύσεως). Ο θεός μισεί θανάσιμα την επιστήμη. Το ιερατείου απεχθάνεται την επιστήμη. Είναι ο διάβολός της. Αν ξεγυμνώσει κανείς τον χριστιανικό Σατανά, τον διάβολο, τότε θα δει ολόγυμνη την ομορφιά της επιστήμης. Την ομορφιά της ζωής. Την χαρά και την απόλαυση της ζωής (Επίκουρος). Να τι μας λέει ο Νίτσε για το θέμα αυτό, στον «Αντίχριστό» του:
«Πρέπει κανείς να διαβάσει τον Λουκρήτιο για να καταλάβει με τι ακριβώς έκανε πόλεμο ο Επίκουρος. Όχι με τον παγανισμό αλλά με τον ‘Χριστιανισμό’, δηλαδή τη διαφθορά των ψυχών μέσω της ιδέας της ενοχής, της τιμωρίας και της αθανασίας. Στάθηκε αντίθετος προς τις υποχθόνιες αιρέσεις, προς ολόκληρη την πρώτη αυτή μορφή του Χριστιανισμού – το να αρνηθεί κανείς τις εκείνες τις μέρες την αθανασία ήταν μια πραγματική λύτρωση. Και ο Επίκουρος θα είχε κερδίσει. Κάθε διάνοια που μετρούσε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν επικούρειος».
Να γιατί είπε ο Νίτσε το περίφημο «η σοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε ένα βήμα μετά τον Επίκουρο, και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του».

Λέγαμε για τον θεό, το ιερατείο και την επιστήμη. Ας δώσουμε τον λόγο ξανά στον οδοστρωτήρα, τον εξειδικευμένο για το γκρέμισμα των ειδώλων, τον Νίτσε. Και πάλι από τον Αντίχριστό του:
«Έχει πραγματικά κατανοηθεί η περίφημη ιστορία που βρίσκεται στην αρχή της Βίβλου – η ιστορία για το θανάσιμο τρόμο του θεού μπροστά στην επιστήμη; ... Δεν έχει κατανοηθεί. Το βιβλίο αυτό του ιερατείου αρχίζει, όπως αρμόζει άλλωστε, με τη μεγάλη εσωτερική δυσκολία κάθε ιερέα: ο ιερέας δεν έχει παρά ένα μεγάλο κίνδυνο, κατά συνέπεια και ο ‘Θεός’ δεν έχει παρά ένα μεγάλο κίνδυνο.

Ο παλιός θεός, κάθε ‘πνεύμα’, κάθε αρχιερέας, καθετί το τέλειο, περιφέρεται στον κήπο του: όμως νιώθει πλήξη. Μπροστά στην πλήξη και οι θεοί οι ίδιοι μάταια παλεύουν. Τι κάνει; εφευρίσκει τον άνθρωπο – ο άνθρωπος είναι διασκεδαστικός... Να όμως που και ο άνθρωπος αρχίζει να νιώθει πλήξη. Η συμπάθεια του θεού για το μόνο πρόβλημα που μπορεί να βρεθεί σε κάθε Παράδεισο δε γνωρίζει όρια: σπεύδει αμέσως να δημιουργήσει άλλα ζώα. πρώτη γκάφα του θεού: ο άνθρωπος δεν τα βρήκε διασκεδαστικά τα ζώα – κυριάρχησε πάνω τους, ‘δε θέλησε καν να είναι ο ίδιος ζώο’. Έτσι ο θεός δημιούργησε τη γυναίκα. Και τότε πράγματι μπήκε τέλος στην πλήξη – και σε κάτι άλλο επίσης!

Η γυναίκα ήταν η δεύτερη γκάφα του θεού. ‘Η γυναίκα είναι στην ουσία της ερπετό, Εύα’ – ο κάθε ιερέας το γνωρίζει αυτό. ‘Καθετί κακό έρχεται στον κόσμο από τη γυναίκα’ - κι αυτό επίσης το ξέρει ο κάθε ιερέας. ‘Κατά συνέπεια, και η επιστήμη επίσης έρχεται στον κόσμο μέσω αυτής’... Μόνο μέσω της γυναίκας έμαθε ο άντρας να γεύεται το δένδρο της γνώσης. Τι είχε συμβεί; Ένας θανάσιμος τρόμος έζωσε τον παλιό θεό. Ο άντρας ο ίδιος είχε γίνει η μεγαλύτερη γκάφα του θεού. Ο θεός έβρισκε πλέον στον άνθρωπο έναν ανταγωνιστή, η επιστήμη τον έκανε ίσο με τον θεό – όλα τελειώνουν για τους ιερείς και τους θεούς απ’ τη στιγμή που ο άνθρωπος αποκτά επιστημονική σκέψη!

Ηθικό δίδαγμα: η επιστήμη είναι το απαγορευμένο καθεαυτό – αυτή και μόνο είναι το απαγορευμένο. Η επιστήμη είναι η πρώτη αμαρτία, το σπέρμα όλων των αμαρτιών, η προπατορική αμαρτία. Αυτό και μόνο συνιστά την ηθική. ‘Ου γνωρίσεις’ – τα υπόλοιπα έπονται. Ο θανάσιμος τρόμος που κατέλαβε τον θεό δεν τον εμπόδισε να φερθεί με πανουργία. Πώς μπορούσε κανείς να υπερασπίσει τον εαυτό του ενάντια στην επιστήμη; Για καιρό αυτό ήταν το κύριο πρόβλημά του. Απάντηση: Έξω ο άνθρωπος απ’ τον Παράδεισο! Η ευτυχία και ο ελεύθερος χρόνος αφήνουν χώρο για τη σκέψη – και όλες οι σκέψεις είναι άσχημες σκέψεις... ο άνθρωπος δεν θα σκέφτεται.

Και ο ‘καθεαυτό ιερέας’ επινοεί τη δυστυχία, τον θάνατο, τον κίνδυνο της εγκυμοσύνης, κάθε είδους δυστυχία, τα γηρατειά, τις δοκιμασίες και πάνω απ’ όλα τις αρρώστιες – σαν τίποτα άλλο παρά μέσα στον πόλεμό του ενάντια στην επιστήμη! Η δυστυχία δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να σκέφτεται. ... Κι όμως! Ω της φρίκης! Το κτίριο της γνώσης ορθώνεται στους ουρανούς, απειλεί να φτάσει το θείο – τι πρέπει να γίνει!
Ο παλιός θεός εφευρίσκει τον πόλεμο, χωρίζει τους ανθρώπους, τους κάνει να καταστρέφουν ο ένας τον άλλο (οι ιερείς είχαν πάντα ανάγκη τον πόλεμο...) Πόλεμος... ανάμεσα σ’ άλλα, φέρνει και μεγάλη αναταραχή στην επιστήμη! Απίστευτο! Η γνώση, η χειραφέτηση από τον ιερατικό ζυγό δυναμώνει παρά τους πολέμους.
Και πάλι ο παλιός θεός φτάνει σε μια τελευταία απόφαση: ‘Ο άνθρωπος απέκτησε επιστημονική σκέψη - δεν μπορεί να γίνει τίποτα, θα χρειαστεί να τον πνίξουμε!’...

Έγινα κατανοητός; Οι αρχές της Βίβλου περιέχουν ολόκληρη την ψυχολογία των ιερέων. Ο ιερέας γνωρίζει ένα και μόνο μεγάλο κίνδυνο: τον κίνδυνο της επιστήμης – τη σωστή σύλληψη του αιτίου και αποτελέσματος. Η επιστήμη όμως ανθεί γενικά όταν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές – θα πρέπει να διαθέτει κανείς χρόνο και πνεύμα για να ‘γνωρίσει’... ‘Κατά συνέπεια ο άνθρωπος πρέπει να γίνει δυστυχισμένος’ – αυτό υπήρξε πάντα η λογική των ιερέων.

Ήδη θα μαντέψατε τι ήταν εκείνο που ήρθε στον κόσμο στη συνέχεια, επακόλουθο αυτής της λογικής – η ‘αμαρτία’... Η ιδέα της ενοχής και της τιμωρίας, ολόκληρη η ‘ηθική παγκόσμια τάξη’ εφευρέθηκε για να σταθεί αντίθετη προς την επιστήμη – αντίθετη προς την χειραφέτηση του ανθρώπου από τον ιερέα... Ο άνθρωπος δεν πρέπει να κοιτά τριγύρω του, θα πρέπει να κοιτάζει μέσα του. Δεν πρέπει να κοιτά με σύνεση και προσοχή τα πράγματα ώστε να μαθαίνει απ’ αυτά, δε θα πρέπει να κοιτά καθόλου: θα υποφέρει... Και θα υποφέρει με τέτοιο τρόπο ώστε να χρειάζεται πάντα τον ιερέα.

Ας κάνουμε πέρα τους γιατρούς! Εκείνο που χρειάζεται είναι ένας Σωτήρας. Οι ιδέες της ενοχής και της τιμωρίας, όπως επίσης το δόγμα της ‘χάρητος’, της ‘λύτρωσης’, της ‘άφεσης των αμαρτιών’ – όλα τους ολοκληρωτικά ψέματα, χωρίς κανένα ψυχολογικό αντίκρισμα – εφευρέθηκαν για να καταστρέψουν την αίσθηση της αιτιότητας στον άνθρωπο: είναι επιθέσεις ενάντια στις ιδέες του αιτίου και του αποτελέσματος! Και όχι επιθέσεις με τη γροθιά, με το μαχαίρι, με τίμιο μίσος κι αγάπη! Αλλά επιθέσεις με τα πιο άναντρα, τα πιο πανούργα και κατώτερα ένστικτα! Επιθέσεις ιερέων! Επιθέσεις παρασίτων! Βρυκολάκιασμα ωχρών καταχθόνιων βδελλών!...
Όταν οι φυσικές συνέπειες μιας πράξης δε θεωρούνται ‘πλέον φυσικές’ αλλά θεωρούνται ότι προέρχονται από τα ιδεατά φαντάσματα των προλήψεων, τον ‘θεό’, τα ‘πνεύματα’, τις ‘ψυχές’, όταν θεωρούνται απλά και μόνο ‘ηθικές’ συνέπειες, σαν ανταμοιβή, τιμωρία, οιωνός, μέσο διαπαιδαγώγησης, τότε έχει καταστραφεί η προϋπόθεση της γνώσης – τότε διαπράττει κανείς το μέγιστο έγκλημα που μπορεί να γίνει ενάντια στην ανθρωπότητα. Η αμαρτία, για να πούμε ξανά, αυτή η par excellence μορφή αυτο-βιασμού της ανθρωπότητας, εφευρέθηκε για να γίνει η επιστήμη, ο πολιτισμός, η κάθε είδους ανθρώπινη ανάταση κι ευγένεια αδύνατη. Ο ιερέας είναι που κυριαρχεί με το εύρημα της αμαρτίας...

Κανείς δεν είναι ελεύθερος να γίνει ή να μη γίνει χριστιανός: δεν ‘προσηλυτίζεται’ κανείς στο Χριστιανισμό – πρέπει να είναι κανείς αρκετά άρρωστος γι΄ αυτόν... Εμείς οι άλλοι, εμείς που έχουμε το θάρρος για υγεία αλλά και για περιφρόνηση, τι περιφρόνηση τρέφουμε για μια θρησκεία που παρανοεί το σώμα! Που δε θέλει να ξεφορτωθεί τις ανόητες προλήψεις περί ψυχής! Που κάνει αρετή τη λειψή τροφή! Που πολεμά την υγεία σαν να ήταν εχθρός, διάβολος, πειρασμός! Που έπεισε τον εαυτό της πως μια ‘τέλεια ψυχή’ μπορεί να περιφέρεται σε σώμα ήδη μισοπεθαμένο και που για να το καταφέρει αυτό χρειάστηκε να επινοήσει μια νέα αντίληψη για το ‘τέλειο’, μια κατάσταση αρρωστημένη κι ωχρή που αρμόζει σε φανατικούς ηλίθιους, τη λεγόμενη ‘αγιότητα’- η αγιότητα η ίδια μεταμορφώνεται σ’ ένα απλό σύμπτωμα – σύνδρομο του εξαθλιωμένου, αποχαυνωμένου, αθεράπευτα διεφθαρμένου σώματος!»

Ο Επίκουρος - ο οποίος όπως αναφέραμε θεωρεί ότι η ψυχή αποτελείται από ιδιαίτερα υλικά άτομα - σε επιστολή του προς Ηρόδοτο, μεταξύ άλλων, λέει για την ψυχή:
«Επιπλέον, είναι ανάγκη να έχουμε κατά νου ότι ως ‘ασώματος’, στην καθομιλουμένη, εννοούμε κάτι που είναι αυθύπαρκτο. Όμως δεν μπορούμε να διανοηθούμε τίποτε αυθύπαρκτα ασώματο εξόν από το κενό. Μα το κενό δεν μπορεί ούτε να κάνει ούτε να πάθει τίποτα. Απλώς και μόνο επιτρέπει στα σώματα να κινούνται εντός του. Συνεπώς, όσοι λένε πως η ψυχή είναι ασώματη, απλώς ματαιοπονούν. Αν ήταν έτσι, δεν θα μπορούσε η ψυχή ούτε να ενεργήσει ούτε να πάθει. Όμως το βλέπουμε ολοκάθαρα ότι η ψυχή έχει και τις δυο ιδιότητες...
Λέω πρώτον πως ο νους – που συχνά τον λέμε ‘λογικό’ – όπου έχει την έδρα της η φρόνηση κι η διακυβέρνηση της ζωής, είναι μέρος του ανθρώπινου σώματος, όχι λιγότερο απ’ ότι το χέρι και το πόδι και τα μάτια, που είναι μέρη ολάκερου του έμβιου όντος...

... Ο ίδιος συλλογισμός μας δείχνει πως η φύση του νου και της ψυχής είναι σωματική. Τη βλέπουμε να δίνει ώθηση στα μέλη, να βγάζει το σώμα από τον ύπνο και ν’ αλλάζει την όψη μας, και να διευθύνει και να στρέφει ολόκληρο τον άνθρωπο – και το βλέπουμε πως τίποτα απ’ αυτά δεν μπορεί να γίνει χωρίς επαφή. Και χωρίς υλικό σώμα δεν υπάρχει επαφή. Δεν πρέπει να τ’ ομολογήσουμε, λοιπόν, πως η σύσταση του νου και της ψυχής είναι σωματική;

Εξάλλου, το νιώθουμε πως ο νους γεννιέται αναπτύσσεται και γερνάει μαζί με το σώμα. Όπως τα νήπια παραπατάνε με το αδύναμο και τρυφερό τους σώμα, έτσι κι η σκέψη τους είναι ασθενική. Μετά, σαν δυναμώσει το κορμί τους ωριμάζοντας, μεγαλώνει κι η δύναμη του νου. Κι αργότερα, που το σώμα χτυπιέται από τη δύναμη του χρόνου και χαλαρώνουν οι δυνάμεις και παραλύουν τα μέλη, παραπαίει το πνεύμα, όλα είναι λειψά και χάνονται στη στιγμή. Συνεπώς διαλύεται η φύση της ψυχής σαν καπνός στα ψηλά ρεύματα του ανέμου, αφού τη βλέπουμε να γεννιέται δεμένη με το σώμα, να μεγαλώνει μαζί του και, όπως έδειξα, να εξαντλείται μαζί του τσακισμένη από τα χρόνια».
Νομίζουμε ότι η τελευταία αυτή παρατήρηση του Επίκουρου είναι ικανή για να αποδείξει ότι η ψυχή είναι εκδήλωση και αποτέλεσμα της λειτουργίας και της εξέλιξης του σώματος. Βεβαίως ικανή μόνο για ένα μυαλό που είναι απαλλαγμένο από την πανούκλα της δεισιδαιμονίας, όπως ήταν το δικό του. Συνεχίζουμε με τον Επίκουρο:
«Χώρια που, αν η φύση της ψυχής είναι αθάνατη και μπορεί να αισθάνεται απ’ τη στιγμή που θα χωριστεί από το σώμα μας, θα πρέπει τότε να την φανταστούμε προικισμένη με πέντε αισθήσεις. Με κανέναν άλλο τρόπο δεν μπορούμε να φανταστούμε ψυχές να περιφέρονται κάτω στον Αχέροντα. Γι’ αυτό και οι ζωγράφοι κι οι παλιοί συγγραφείς μας τις παρουσίασαν έτσι τις ψυχές, εξοπλισμένες με αισθήσεις. Όμως ψυχή χωρισμένη από το σώμα, ούτε μάτια μπορεί να έχει ούτε μύτη ούτε χέρι, μήτε γλώσσα μήτε αυτιά. Δεν μπορούν λοιπόν από μόνες τους οι ψυχές να έχουν αισθήσεις ούτε να υπάρχουν.

... λέει (ο Εμπεδοκλής) πως μετά από κάθε θάνατο οι ψυχές μεταβαίνουν από σώμα σε σώμα, και ότι αυτό συμβαίνει επ’ άπειρον, λες και δεν θα μπορούσε κανείς να του πει: ‘Εμπεδοκλή, αν μπορούσαν οι ψυχές να επιβιώνουν ασώματες, χωρίς να [...] τις χώνει μέσα σ’ ένα ζωντανό πλάσμα και για το λόγο αυτό να τις μεταβάλλεις, τι τη θέλεις τη μετάβαση από το ένα σώμα στο άλλο; Ώσπου να μεταβούν αυτές και να περάσουν μες στη φύση κάποιου άλλου ζωντανού όντος, έχουν να πάθουν φοβερή ταραχή. Αν πάλι δεν μπορούν οι ψυχές με τίποτα να επιβιώσουν δίχως ένα σώμα, τότε τι παιδεύεσαι και τις παιδεύεις κι αυτές ακόμα περισσότερο, τραβολογώντας και κουβαλώντας τες από το ένα ζώο στο άλλο;»

ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

Από τα αρχαιολογικά ευρήματα, ανά την υφήλιο, είναι πασίδηλο ότι κατά την προϊστορική εποχή, αλλά ακόμη και μέχρι σήμερα σε πρωτόγονες ημιάγριες φυλές, ήταν δεδομένη η πίστη στην διαβίωση των ψυχών των αποθανόντων. Όχι μόνο τρόφιμα αλλά και αντικείμενα εξυπηρέτησης των σωματικών αναγκών και περιποιήσεων του ανθρωπίνου σώματος βρέθηκαν, στα πιο διαφορετικά μέρη της γης, μέσα σε τάφους, δίπλα στους σκελετούς.
Μέσα στην γενική αυτή αντίληψη διαφαίνονται και αρκετές ιδιαιτερότητες. Σε κάποιους πολιτισμούς, όπως στον Αιγυπτιακό, πιστεύονταν ότι η αθανασία μάλλον διαρκούσε σε συνάρτηση με την παράλληλη ύπαρξη του λειψάνου, ώστε να εξηγείται η φροντίδα της ταρίχευσης. Στην Ινδία αναφέρονται περιπτώσεις όπου η σύζυγος θάβονταν ζωντανή μαζί με τον νεκρό άνδρα της. Η απίστευτη περίπτωση του Κινέζου αυτοκράτορα που θάφτηκε στην Ξιάν της Κίνας ανάμεσα σε χιλιάδες πήλινους ιππείς φυσικού μεγέθους, καταδεικνύει το μέγεθος της υπερβολής στην πίστη της αθανασίας. Η ταφή αλόγων και σκύλων μαζί με τους κυρίους τους ήταν κάτι συνηθισμένο σε κάθε πλάτος και μήκος της υφηλίου.

Στην χώρα μας ακόμα και σήμερα η πίστη στην περιπλάνηση της ψυχής του πεθαμένου, επί σαράντα μέρες μετά τον θάνατό του, στα μέρη όπου έζησε παραμένει ζωντανή. Σ’ άλλα μέρη πιστεύεται ότι η ψυχή μετά θάνατον διατρίβει μέσα σε δάση, σε δέντρα, σε πέτρες, σε σώματα ζώων, προπάντων φιδιών ή ότι πετάει ελεύθερα πάνω από τα μέρη στα οποία έζησε.

ΨΥΧΟΒΓΑΛΤΕΣ

Ποια είναι όμως τα ελατήρια της πίστης στην αθανασία της ψυχής; Είναι η ισχυρή ορμή προς αυτοσυντηρησία, σε συνδυασμό με τον ανθρώπινο εγωισμό. Ο φυσικός πόθος προς ανταπόδοση και η άρση των επί γης αντινομιών. Η ζωηρή επιθυμία όπως σε κάποιον άλλο κόσμο μπορεί κανείς να αναπληρώσει αυτά που του έλειψαν αλλά και για να εξαγνιστεί από τα πλημμελήματα για τα οποία δεν κατόρθωσε ή δεν πρόφτασε να εξιλεώσει. Η γνώμη ότι ο πανάγαθος και ελεήμων θεός δεν είναι δυνατόν να κράτησε την αιωνιότητα μόνο για τον εαυτό του και να την στέρησε από τα παιδιά του. Όπως θα δούμε σε λίγο, τα ίδια αυτά ελατήρια, οι επιθυμίες αυτές, θεωρήθηκαν, επί πλέον και σαν αποδεικτικά στοιχεία για την αθανασία της ψυχής.

Η μεγάλη ιδέα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του! ότι είναι τόσο σπουδαίος, ότι όλα έγιναν για χάρη του: η φύση τα ζώα κι όλη η γη. Κι όλ’ αυτά μόνο για τόσο λίγο! Δηλαδή ο τόσο σπουδαίος αυτός άνθρωπος, που στον βίο του έδερνε την γυναίκα του, άφηνε νηστικά τα παιδιά του και μπεκρόπινε μερόνυχτα, αυτό το θαύμα της φύσεως να πεθάνει, και να μη μείνει τίποτα άλλο παρ’ εκτός το κουφάρι του! Δεν είναι δυνατόν να συμβεί αυτό. Μια τόσο μεγάλη αδικία!
Έπειτα, τα τόσα και τόσα μνημόσυνα και τρισάγια που θα ρίξουν πάνω από τον τάφο του, οι άγιοι παπάδες, αυτοί οι άνθρωποι του θεού, είναι δυνατόν να πάνε στο βρόντο! Όλα αυτά τα τρισάγια ,στα οποία οι ιερείς ικετεύουν τον θεό τους, για την σωτηρία της ψυχής του, είναι δυνατόν να πάνε στο βρόντο! Είναι δυνατόν όλοι αυτοί οι άνθρωποι να πλανώνται τόσο πολύ! Να είναι τόσο ανόητοι!

Είναι όμως και η περίπτωση του ενάρετου. Αυτού που δεν παρέλειψε κανένα από τα καθήκοντά του έναντι των επιταγών του Θεού του. Πώς είναι δυνατόν ένας τόσο ενάρετος και πνευματικός βίος να περάσει απαρατήρητος από τον Πανώπτη Θεό! Πώς να αδικήσει ο δίκαιος αυτός Θεός τον πιστό δούλο του με έναν αιώνιο θάνατο! Αυτό αποκλείεται!

Να όμως που για λίγο ακούστηκε και μια φωνή από την αντίπερα όχθη:
«Απορρίψτε από πάνω σας την πίστη στην αθανασία και θα δείτε τον υπερήφανο κύριο της δημιουργίας να μεταβάλλεται σε σωρίσκο αζωτούχου κόπρου κατάλληλου προς λίπανση των αγρών! Ο άνθρωπος ένα θηλαστικό της δημιουργίας, κατά τι μάλιστα υποδεέστερο των συγγενών του, καθ’ ότι επιπροσθέτως αυτός πρέπει να μάθει να πάσχει χωρίς παρηγοριά, να θρηνεί χωρίς συμπαράσταση, και, αν τυχόν δεν γνώρισε ευτυχείς ημέρες, ν’ απελπίζεται και να πεθαίνει χωρίς ελπίδα». J. Hyrtl , επάγγελμα, ανατόμος. Α, ανατόμος; Αγνοήστε τον, λέει ο θεολόγος. Τι περιμένεις ν’ ακούσεις από έναν άνθρωπο που ασχολείται με το καταραμένο και αμαρτωλό σώμα. Αυτή την φυλακή του σώματος.

ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΠΕΡΙ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

Αν θέλετε να παρακολουθήσετε επτά διαφορετικούς χορούς της ίδιας ζαλισμένης μύγας, η οποία γυρίζει αδιάκοπα περί τον εαυτό της, τότε συνεχίστε την ανάγνωση του παρόντος. Πρόκειται για κυκλικούς συλλογισμούς ή καλύτερα για ταυτολογικούς ορισμούς.

1) Η μεταφυσική (οντολογική). Ο θάνατος είναι η διάλυση του όντος εις τα απλά του στοιχεία. Η ανθρώπινη ψυχή όμως είναι άϋλη, απλή και αδιάλυτη και επομένως αθάνατη.
Εδώ, φαίνεται ότι η εντιμότητα του αποδεικνύοντος, κατά την στιγμή της διατύπωσης υπ’ αυτού της αποδείξεως, προσβληθείσα μάλλον υπό διαρροίας, δεν πρόλαβε να πάει να κάνει τα κακά της και τα έκανε πάνω της. Διότι εάν κανείς ρωτήσει, γιατί η ψυχή είναι άϋλη, προφανώς θα λάβει την απάντηση: η ψυχή είναι άϋλη επειδή είναι άϋλη! Το φίδι έχαψε την ουρά του και τώρα η ουρά βρίσκεται μέσα στο κεφάλι του. Το τελευταίο βρίσκεται πλέον στον ίδιο τόπο με το πρώτο.

2) Η τελολογική. Οι άπειρες τάσεις του ανθρώπινου πνεύματος ουδέποτε εκπληρώνονται τελείως στον επίγειο βίο. Γι’ αυτό οφείλουμε να δεχτούμε ζωή πέραν του τάφου, κατά την οποία θα καθίσταται δυνατή η εκπλήρωση και επίτευξη των τάσεων αυτών.
Απέναντι στην απόδειξη αυτή πρέπει να κάνουμε πάσο. Και να γιατί. Ας πάρουμε την περίπτωση του Ισπανού ιεροεξεταστή Τουρκοεμάδα, ο οποίος εις το όνομα της αγίας τριάδος έριξε ζωντανούς στην πυρά 18.000 αιρετικούς. Και ποιος σας είπε εσάς ότι ο άνθρωπος εκπλήρωσε τελείως το έργο του στον επίγειο βίο του; Μπορεί ο άνθρωπος αυτός, αν δεν πέθαινε, να ήθελε να κατακάψει άλλους τόσους. Δηλαδή αν δεν οφείλουμε να δεχτούμε ζωή πέραν του τάφου, κατά την οποία θα καθίσταται δυνατή η εκπλήρωση και επίτευξη των τάσεων αυτών, πώς ο άνθρωπος αυτός του θεού θα εκπληρώσει αυτή την τάση του πνεύματός του, η οποία είναι να καίει ζωντανούς ανθρώπους, επειδή δεν γουστάρανε να συμμορφωθούν με τις επιταγές των αντιπροσώπων, επί γης, του θεού των Εβραίων Γιαχβέ;
Και να μείνει ανεκπλήρωτη η τάση του Χίτλερ, για την τελική εξόντωση των Εβραίων, από το πρόσωπο της γης, που ο καημένος, για λίγο δεν κατάφερε να την ολοκληρώσει!
Τι να πει κανείς και για το δράμα της ανεκπλήρωτης τάσης του Γέροντος Παϊσίου που ο κακομοίρης πενήντα χρόνια εκλιπαρούσε τον θεό να του κολλήσει καρκίνο κι έφυγε απ’ τη ζωή από εγκεφαλικό.

3) Η θεολογική. Η σοφία, η αγαθότητα και η δικαιοσύνη του Θεού, ο οποίος δημιούργησε τον άνθρωπο, τον προίκισε με τόσα προτερήματα και του ρίζωσε βαθιά την επιθυμία για εξακολούθηση της ζωής, απαιτούν την αθανασία. Άλλωστε ο σκοπός του Θεού, που είχε όταν δημιούργησε προσωπικά όντα, δίχως την αθανασία δεν θα πραγματοποιούνταν πλήρως.
Εδώ ο πιθηκάνθρωπος σαλτάρησε και χώθηκε μέσα στο μυαλό του θεού, για να μιλήσει για λογαριασμό του αφεντικού του. Η ελεεινή του απαίτηση για αθανασία γκρέμισε κάθε σεβασμό απέναντι στον τέλειο δημιουργό του σύμπαντος. Άλλωστε η απόδειξη αυτή διατείνεται ότι ο θεός τον προίκισε με τόσα προτερήματα. Μάλλον εννοεί ακόμα και με κάποια θεϊκά.

4) Η ηθική. Στον κόσμο αυτόν ούτε η αρετή μερικές φορές ανταμείβεται τελείως ούτε η κακία ενίοτε τιμωρείται τελείως. Αντιθέτως πολλές φορές η αρετή καταδιώκεται και η κακία θριαμβεύει. Η αντινομία αυτή αντίκειται προς την θεία δικαιοσύνη και προς το δικό μας συναίσθημα της δικαιοσύνης το οποίο απαιτεί την αποκατάσταση της ηθικής τάξης δια της τέλειας αμοιβής του αγαθού και της τέλειας τιμωρίας του κακού. Αφού η ανταπόδοση αυτή δεν γίνεται στην παρούσα ζωή, είναι ανάγκη να υπάρχει πέραν του τάφου ζωή, στην οποία δια τη τιμωρίας του κακού και της αμοιβής του αγαθού θα αποκατασταθεί η ηθική τάξη.
Δεν υπάρχει καμμιά αμφιβολία ότι η απόδειξη αυτή προέρχεται από ανθρώπους που είχαν την αίσθηση ότι όλος ο κόσμος μάλλον γύριζε γύρω από τον ηλίθιο εαυτό τους. Επειδή το ζήτημα αυτό πράγματι απασχόλησε βασανιστικά τον άνθρωπο, ιδίως κατά το παρελθόν, κι επειδή νομίζουμε ότι την καλύτερη ανάλυσή του την πραγματεύτηκε ο Νίτσε στο βιβλίο του «Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΑΓΙΚΗ ΕΠΟΧΗ», προτείνουμε στον αναγνώστη να επισκεφτεί, στην ιστοσελίδα μας, το άρθρο « Ο ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΥΠΟ ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΤΟΥ ΝΙΤΣΕ», που βρίσκεται στην κατηγορία «αρχαιοελληνικά». Εκεί εξηγείται ότι οι έννοιες του καλού και του κακού, της δικαιοσύνης και της αδικίας είναι αποκυήματα του κοντόφθαλμου βλέμματος του στενόμυαλου ανθρώπου. Κι ας μη βιαστεί κανείς να βγάλει συμπεράσματα πριν μελετήσει την άποψη αυτή του Ηράκλειτου.

5) Η ιστορική. Σ’ όλους τους λαούς από αρχαιοτάτων χρόνων βρίσκουμε την ιδέα της αθανασίας, την οποία μεγάλα πνεύματα υποστήριξαν. Αυτό αποδεικνύει ότι η ιδέα αυτή εδράζεται στη φύση του ανθρώπου.
Σύμφωνα λοιπόν μ’ αυτήν την ατράνταχτη απόδειξη - την οποία δηλώνουμε μετά παρρησίας και ευθαρσώς, ότι την αποδεχόμαστε πλήρως και αναντιρρήτως – ο ήλιος μέχρι την εποχή του Γαλιλαίου γύριζε γύρω από την γη.
Πώς είπατε; Ότι αυτό είναι ψέμα; Μα πώς; Μέχρι τότε δεν πίστευαν όλοι οι άνθρωποι ότι ο ήλιος γύριζε γύρω από την γη; Εσείς δεν ισχυριστήκατε προηγουμένως, κι εμείς το παραδεχτήκαμε, ότι ό,τι πιστεύουν όλοι οι άνθρωποι, δεν είναι δυνατόν παρά να είναι αλήθεια;
Επομένως μετά τον Γαλιλαίο, σταμάτησε πλέον ο ήλιος να περιστρέφεται γύρω από την γη και από κείνη τη στιγμή άρχισε, η μέχρι τότε ακίνητη γη να περιστρέφεται γύρω από τον ακίνητο ήλιο, ο οποίος σταμάτησε πλέον την κίνησή του.
Και θεός φυλάξει μη τύχει και καρφωθεί και καμμιά αλλόκοτη ιδέα στα μυαλά όλων των ανθρώπων και βρούμε κανένα ανεπανόρθωτο μπελά. Γιατί αν το πιστέψουν όλοι τότε δεν γίνεται να μη συμβεί. Φανταστείτε, ας πούμε, να πιστέψουν όλοι οι άνθρωποι τον κηφήνα τον καλόγερο Μάξιμο, που λέει ότι το 2012 θα γίνει η συντέλεια του κόσμου. Από κει που είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται να γίνει, λόγω της πίστης όλων αναγκαστικά θα πραγματοποιηθεί.

6) Η αστρονομική. Τα ουράνια σώματα, των οποίων ο σκοπός είναι άγνωστος, χρησιμεύουν προς ενοίκηση των ψυχών των επί της γης αποθνησκόντων.
Και μετά υπάρχουν σοβαροί, κατά τα άλλα, άνθρωποι που αμφιβάλλουν ακόμα ότι ο άνθρωπος προέρχεται από τον πίθηκο! Φανταστείτε τώρα να τους απευθύνουμε κι εμείς κατάμουτρα την υποψία μας ότι δεν αποκλείουμε την περίπτωση ο πίθηκος να προέρχεται από τον άνθρωπο!

7) Η αναλογική. Όπως στη φύση δεν υπάρχει πλήρης εκμηδένιση, αλλά από τον θάνατο προέρχεται νέα ζωή, έτσι συμβαίνει και με τον άνθρωπο. Αναφέρονται μάλιστα τα παραδείγματα του μεταξοσκώληκα, της χειμερίας νάρκης και του φοίνικα.
Κατ’ αρχάς ο φοίνικας είναι ανύπαρκτο είδος. Έπειτα κατά την χειμερία νάρκη τίποτε δεν πεθαίνει αλλά απλώς υπολειτουργεί. Τέλος ο μεταξοσκώληκας μεταλλάσσεται από κάμπια σε πεταλούδα και σ’ αυτή την περίπτωση δεν υφίσταται κανένας θάνατος.
Οι θεολόγοι δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια κάστα αυταπασχολούμενων ψευταράδων. Αναγνωρίζουν το φάντασμα μιας ιδέας κι αρχίζουν μετά την πλήρη ανάλυσή του. Το κάνουν φύλλο και φτερό. Έτσι έφτασαν να ερίζουν και για το εξής κεφαλαιώδες ζήτημα: η αθανασία είναι κατά χάριν ή είναι φυσική; Την πρώτη άποψη υποστήριξαν οι Ιουστίνος, Τατιανός, Θεόφιλος Αντιοχείας και Ειρηναίος. Τη δεύτερη οι Τερτυλλιανός και Ωριγένης.
Μέγα θέμα προέκυψε λόγω της διχογνωμίας αυτής μεταξύ του μητροπολίτη Κρήτης Νεόφυτου Πατελάρου και του επισκόπου Ιεράπετρας Αθανασίου Καραβέλα, στο δεύτερο ήμισυ του 17ου αιώνα. Αφού λοιπόν αυτοί ρώτησαν τον διερμηνέα της Πύλης Παναγιώτη Νικόσιο κι αυτός είπε τη γνώμη του και... στο τέλος το θέμα παρέμεινε μετέωρο μέχρι και τη σήμερον.

ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΣΩΜΑΤΟΣ – ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΝΕΚΡΩΝ

Οι Έλληνες ουδέποτε πίστεψαν σε ανάσταση νεκρών. Είναι γνωστό ότι οι Αθηναίοι χλεύασαν τον Παύλο όταν αυτός τους ανάφερε «ανάσταση εκ νεκρών», μιλώντας στον Άρειο Πάγο (Πράξεων Αποστόλων ιζ΄ , 31). Λαοί που πίστευαν στην ανάσταση των νεκρών ήταν οι Κέλτες οι αρχαίοι Πρώσσοι, οι Αιγύπτιοι και οι Ιουδαίοι. Επίσης την ιδέα αυτή συναντάμε, αρκετά αναπτυγμένη στον Παρσισμό.
Εκεί όμως που έγινε βασικό δόγμα είναι ο χριστιανισμός. Τίποτα δεν άφησε η θρησκεία αυτή από την σαβούρα του παρελθόντος που να μη τη υιοθετήσει και να μη την αναζωογονήσει. Ακόμα και σήμερα, δίχως ίχνος ντροπής, οι θεολόγοι, οι ιεροκήρυκες και το παπαδαριό, κατηχούν τους πιστούς με την ιδέα αυτή. Στους Ιεχωβάδες (Χιλιαστές) το δόγμα αυτό είναι το άλφα και το ωμέγα της πίστεώς τους.
Την ανάσταση της σαρκός ρητώς διδάσκει η αγία Γραφή. Ο αναστάς Χριστός είναι «η απαρχή των κεκοιμημένων» (Α΄Κορινθ. 15, 20), «ο πρωτότοκος των νεκρών» (Κολ. 1, 18), η εγγύηση της ημετέρας αναστάσεως (Ρωμ. 8, 11).
Κατά την ημέρα εκείνη τα μεν σώματα των απ’ αιώνος κεκοιμημένων θα αναστηθούν, των δε ζώντων θα αλλαχτούν, δηλαδή θα μεταβληθούν επί το αϋλότερον (Α΄Κορινθ. 15, 51 – Α΄ Θεσ. 4, 13).
Η πίστη στην ανάσταση του Χριστού συνεπάγεται την πίστη στην ανάσταση των νεκρών («ει γαρ πιστεύομεν ότι Ιησούς απέθανε και ανέστη, ούτω και ο Θεός τους κοιμηθέντας δια του Ιησού άξει συν αυτώ» Α΄ Θεσ. 4. 14).

Οι απολογητές του χριστιανικού αυτού δόγματος ζητούσαν να καταδείξουν την αλήθεια του, όχι μόνο από τα γραφικά χωρία αλλά και δια λογικών επιχειρημάτων! Τα κυριότερα απ’ αυτά είναι:
α) Ο άνθρωπος αποτελείται από σώμα και ψυχή και γι’ αυτό δεν γίνεται να νοηθεί στη μέλλουσα ζωή άνευ σώματος, οπότε θα έπαυε να είναι άνθρωπος.
β) Το σώμα σε συνεργασία με την ψυχή για την επιτέλεση του καλού ή του κακού, δίκαιο είναι να συμμεριστεί με αυτή την αμοιβή ή την τιμωρία.
γ) Άνευ της αναστάσεως των σωμάτων το απολυτρωτικό έργο του Χριστού θα ήταν ατελές και η νίκη κατά του θανάτου όχι πλήρης.

Εδώ τώρα έρχονται τα πάνω κάτω! Από κει που του σέρνανε του σώματος τα χίλια μύρια κατηγορητήρια – από τον ίδιο τον Χριστό, τους Αποστόλους, τους Πατέρες και προπαντός τους καλογήρους – τώρα, στα καλά καθούμενα, το σώμα καθίσταται ισάξιο και ισότιμο με την ψυχή! Μάλλον η στραβοτιμονιά αυτή έγινε χάριν της κολάσεως. Διότι αφού έπρεπε να γίνει ανάσταση των σωμάτων των αμαρτωλών - για να βράζουν μέσα στα καζάνια της κολάσεως, γιατί πώς να βράζεις τις άϋλες ψυχές οι οποίες δεν έχουν αισθήσεις – φαίνεται πως η μπάλα πήρε και τους αγαθούς.

Η αντίφαση αυτή φαίνεται ότι ενόχλησε κάποιους (αιρετικούς χριστιανούς), οι οποίοι ξεχώρισαν τη θέση τους ορμώμενοι από την αρχή ότι η ύλη ουδεμία θέση έχει στην κατάσταση της τελειότητας και ότι η εκ νέου συνένωση της ψυχής με το σώμα θα επέφερε γι’ αυτήν νέους κινδύνους.

Μάταια ο μέγας εκκλησιαστικός δάσκαλος Ωριγένης όρθωσε το ανάστημα του απέναντι στην ανοησία αυτή της αναστάσεως των σωμάτων. Άρχισε λοιπόν να υπενθυμίζει στους πιστούς τα παλιά δόγματα. Ότι το υλικό δεν είναι αιώνιο αλλά απλό επεισόδιο στην πνευματική εξέλιξη, το οποίο αφού προήλθε από το μηδέν θα επανέλθει στο μηδέν. Ότι τα σώματα δημιουργήθηκαν από τον Θεό για να εγκλειστούν μέσα σ’ αυτά, προς τιμωρία και κάθαρση, τα εκπεσόντα πνεύματα και τα τοιαύτα. Και, παρ’ όλο που τον ακολούθησαν κι άλλοι, ο κόπος του απέβη εντελώς άκαρπος. Από τον χριστιανικό κόσμο, μόνο κάποιοι αυστηροί προτεστάντες θεολόγοι απέμειναν να υποστηρίζουν πλέον την άποψη του Ωριγένη.

Απ’ όλα τα παραπάνω βγαίνει αβασάνιστα το συμπέρασμα ότι τα ζητήματα της ψυχής και της αθανασίας της, όπως και της ανάστασης των νεκρών δεν άπτονται στο παραμικρό της επιστήμης. Είναι ξεκάθαρα θέματα μεταφυσικά και ιδεοληπτικά.

Θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει βέβαια το ποιόν των ανθρώπων που τα ασπάζονται ή όχι. Στην χώρα της Ελλάδος τα νεκροτομία των ιατρικών σχολών της είναι άδεια. Ο «πολιτισμένος» νεο-Έλλην φαίνεται ότι, από τον πολύ πολιτισμό του, προτιμά να παραδίδει το σώμα του στα σκουλήκια παρά στην επιστήμη. Βλέπετε πως η επιλογή της δεισιδαιμονικής στάσης αφαιρεί από την επιστήμη κάποια απαραίτητα εργαλεία για την ορθή επιτέλεση του έργου της.

Πράγματι υφίσταται πρόβλημα με την επιδεξιότητα των νεαρών γιατρών και χειρουργών επειδή η εξάσκησή τους πάνω σε πτώματα είναι ελλιπής. Οι δοξασίες των ανθρώπων μιας κοινωνίας καθορίζουν, μηδέ μιας εξαιρουμένης, το πεπρωμένο της. Ελάχιστοι όμως είναι σε θέση ν’ αντιληφθούν ότι το είδος και η ποιότητα των θρησκευτικών και γενικά των μεταφυσικών προτιμήσεων παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πεπρωμένο αυτό.

Τα περισσότερα στοιχεία του πονήματος αυτού σταχυολογήθηκαν από την «ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ».

Βασδέκης Ν. Σταύρος
Μαυροκορδάτου 31
62100 Σέρρες
τηλ. 23210-52462

ΠΗΓΗ:ΑΘΡΗΣΚΟΣ

ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΕΠΙΚΟΥΡΟ ΚΑΙ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ

2010-05-26T19:35:00.001+03:00

Αυτό το εγχειρίδιο γράφτηκε σε πολύ απλή μορφή,
για να συμβάλει στη γνωριμία με τον Επίκουρο και τη
φιλοσοφία του, ή αν θέλετε με τις κυριότερες θέσεις της
Επικούρειας φιλοσοφίας, από αυτούς που έρχονται σε
επαφή για πρώτη φορά με την υλιστική φιλοσοφία. Τα
τελευταία χρόνια η Επικούρεια φιλοσοφία ευτύχησε να
περιλαμβάνει      στην     βιβλιογραφία     της    πολλά
συγγράμματα, και αυτό χάρη στις εκδόσεις Θύραθεν και
τις εκδόσεις Βερέττα, αλλά και άλλων εκδοτικών οίκων,
που προσφέρονται για την πληρέστερη ενημέρωση της
φιλοσοφίας του Κήπου.
       Η Επικούρεια φιλοσοφία, διώχθηκε πάρα πολύ
από τις εκάστοτε εξουσίες, αλλά κυρίως από τα ιερατεία,
με   συνέπεια    να   καταστραφούν      όλα   σχεδόν   τα
συγγράμματα     του    Επίκουρου    και   των   μετέπειτα
Επικούρειων φιλοσόφων. Για το λόγο αυτό τα στοιχεία
που έχουμε στην διάθεσή μας είναι πολύ λίγα. Είναι
όμως εξαιρετικά σαφή, ώστε να είμαστε σε θέση να
διαμορφώσουμε σφαιρική άποψη για πάρα πολλά
θέματα με τα οποία ασχολήθηκε ο Επίκουρος και οι
διάδοχοί   του,   στους    πάμπολλους     Κήπους   που
δημιουργήθηκαν,    σε   όλη   τη   Μεσόγειο,   για 600
τουλάχιστον χρόνια.
      Στο    πρώτο    μέρος    ασχολούμαστε     με την
ενημέρωση για τη ζωή, τις σπουδές καθώς και τα πρώτα
βήματα    του   φιλοσόφου    στην    Μικρά    Ασία και
αναπτύσσουμε     εν   συντομία    το   φιλοσοφικό   και
συγγραφικό έργο του Αθηναίου φιλοσόφου. Στο δεύτερο
μέρος   καταγράφουμε     τις κυριότερες   έννοιες που
απασχόλησαν     τον   Επίκουρο    στην   ενάσκηση την
διδασκαλίας του στον Κήπο.
                  ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
                Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
       Θέλεις να είσαι ευτυχισμένος; Φυσικά και θέλεις!
Τότε, τι σ’ εμποδίζει; Η ευτυχία σου εξαρτάται από σένα
ολοκληρωτικά! Να τι μάς έχει αποκαλύψει η παρουσία
ενός ανθρώπου που πέρασε τη γαλήνια ζωή του
ανάμεσα σε φίλους και με το προσωπικό του παράδειγμα
και τη διδασκαλία του μάς έδειξε το μονοπάτι για τη
λύτρωση από τη δυστυχία. Τον έλεγαν Επίκουρο.
       Ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος φιλόσοφος από τον
δήμο    του   Γαργηττού,   γιος του   Νεοκλή   και της
Χαιρεστράτης, γεννήθηκε κατά την 109-4 Ολυμπιάδα
(341 π.x.) στη Σάμο όπου οι γονείς του είχαν μεταβεί ως
κληρούχοι, την 121-1 Ολυμπιάδα (352 π.x.). Εκεί στη
Σάμο άρχισε με την μελέτη των συγγραμμάτων          των
προγενέστερων φιλοσόφων, του Αναξαγόρα και του
Αρχέλαου. Δάσκαλοί του ήταν οι Πλατωνικοί Πάμφιλος
στη Σάμο και Ξενοκράτης στην Αθήνα, και ο Δημοκρίτειος
Ναυσιφάνης, ο οποίος τον μύησε στη ατομική θεωρία του
Δημόκριτου. Στα 18 του πήγε την Αθήνα για να εγγραφεί
στο ληξιαρχείο και να υπηρετήσει τη θητεία του. Εκεί,
όπου έμεινε μερικά χρόνια, πρέπει να παρακολούθησε
τις παραδόσεις του Ξενοκράτη που δίδασκε στην
Ακαδημία. Στη συνέχεια πήγε στην Κολοφώνα μαζί με
τους γονείς του, οι οποίοι εκδιώχθηκαν από τη Σάμο, μαζί
με όλους τους Αθηναίους κληρούχους, από τον Περδίκκα
μετά    το θάνατο του Μεγ. Αλεξάνδρου. Από την
Κολοφώνα πήγε στη Μυτιλήνη και από κει στη Λάμψακο,
όπου εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως δάσκαλος της
φιλοσοφίας. Εκεί δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς δίδαξε, αλλά
φανταζόμαστε ότι θα δοκίμαζε σιγά σιγά αυτά που
αργότερα αποτέλεσαν τις βάσεις τις φιλοσοφίας του.
Γνωρίζουμε όμως το πιο βασικό για την ίδια του την ζωή
και ίσως και τον τρόπο που αντιλήφθηκε την φιλοσοφία:
απέκτησε καλούς φίλους και πιστούς μαθητές, έζησε μαζί
τους και φιλοσόφησε μαζί τους. Και έτσι φαίνεται να
αντιλήφθηκε    από    τότε   ότι μια κοινότητα φίλων
φιλοσόφων αποτελεί μία μοναδική ευκαιρία για να ζήσει
κάποιος δίκαια, ευχάριστα και ευτυχισμένα. Κατά την
118-3 Ολυμπιάδα (306) ο Επίκουρος σε ηλικία 36 ετών
εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, αγόρασε ένα μικρό κήπο
αντί των 80 μνων, όπως μας αναφέρει ο Διογένης
Λαέρτιος, μεταξύ της πόλης και της Ακαδημίας. Εκεί
ίδρυσε σχολή και δίδαξε το δικό του φιλοσοφικό
σύστημα. Η σχολή ονομάστηκε Κήπος. Μέσα σε μικρό
χρονικό διάστημα ο Κήπος του Επίκουρου απέκτησε
μεγάλη φήμη, με αποτέλεσμα οι οπαδοί της φιλοσοφίας
του να αποκαλούνται «οι εκ του Κήπου». Στην εξάπλωση
της Επικούρειας διδασκαλίας από τη μια συνετέλεσε η
αγάπη του Επίκουρου προς τους μαθητές του και ο
μειλίχιος χαρακτήρας του, και από την άλλη το πρακτικό
πνεύμα της ηθικής του διδασκαλίας, που αποτελούσε
όαση στη γεμάτη φαινόμενα διαφθοράς ταραγμένη
ελληνική κοινωνία, μετά το θάνατο του Μεγ. Αλεξάνδρου
και τις πολεμικές διαμάχες των διαδόχων του. Θα πρέπει
να   αναφέρουμε     ότι στον Κήπο    επιτρέπονταν να
εισέλθουν και να παρακολουθήσουν μαθήματα οι πάντες,
δηλαδή     άνθρωποι     κάθε   ηλικίας,   οποιασδήποτε
κοινωνικής θέσης (ακόμα και δούλοι), κάθε οικονομικής
κατάστασης ή μόρφωσης, και ανεξαρτήτως φύλου. Τη
γυναίκα παρ’ όλη τη χαμηλή της θέση στην αθηναϊκή
κοινωνία, ο Επίκουρος την τίμησε μέσα στον Κήπο. Μαζί
με άνδρες φιλοσοφούσαν και αρκετές γυναίκες. Αυτό
μάλιστα αποτελεί αποκλειστική πρωτοτυπία του Κήπου.
Ο Επίκουρος ήταν ο πρώτος που είδε ισότιμα με τον
άνδρα την γυναίκα. Θα έλεγα μάλιστα ότι ο Αθηναίος
φιλόσοφος είναι γνωστός στις πλατιές μάζες για την
ισότητα των δύο φύλων, καθώς και για τα ανθρώπινα
δικαιώματα. Για την στάση του αυτή όμως, όπως ήταν
φυσικό, κατηγορήθηκε.
      Ο βιογράφος του Επίκουρου Διογένης Λαέρτιος
για να αποδείξει την ακεραιότητα και την αρετή του
παραθέτει τις παρακάτω αποδείξεις: Πρώτον ότι η
πατρίδα του αναγνώρισε τις ευεργεσίες του και τον τίμησε
με χάλκινους ανδριάντες, και δεύτερον ότι το πλήθος των
μαθητών του ήταν τεράστιο, και όσοι έρχονταν σ’ αυτόν
έμεναν γοητευμένοι και δεν τον πρόδιδαν ποτέ. Αφού
δίδαξε στους μαθητές του και τους φίλους του ο
Επίκουρος επί 36 χρόνια στον Κήπο, πέθανε στην Αθήνα
κατά την 127-3 Ολυμπιάδα (το 270 π.x.), σε ηλικία 72
ετών μετά από αφόρητους πόνους, τους οποίους
υπέμενε επί δεκατέσσερις ημέρες με μεγάλη καρτερία.
        Ο Επίκουρος χώριζε τη φιλοσοφία του σε τρία
μέρη α) Κανονική ή περί κριτηρίου (θεωρία της γνώσης),
β) Φυσική (υλιστική φιλοσοφία), γ) Ηθική (τρόπος ζωής).
Την κανονική ή λογική φιλοσοφία, που την θεωρούσε
επιστήμη της γνώσης, συνήθως την δίδασκε μαζί με τη
φυσική. Τα κατέτασσε μάλιστα μ’ αυτή τη σειρά, έτσι
ώστε η λογική να χρησιμεύει ως εισαγωγή στη φυσική και
στη συνέχεια οι δύο αυτές να βοηθούν στην κατανόηση
της ηθικής, που ήταν και η κύρια διδασκαλία.
        Το ύψιστο αγαθό για τον Επίκουρο είναι ίδια η
ζωή, η ζωή πάνω στη γη, γιατί άλλη δεν υπάρχει. Η
ευτυχισμένη ζωή θεμέλιο της οποίας είναι η γαλήνη της
ψυχής, η αταραξία, όπως έλεγε, και η μετρημένη
απόλαυση των αγαθών
        Ο Επίκουρος στήριξε τη Φυσική του θεωρία στον
Δημόκριτο «ατομική Θεωρία». Θεμελιώδεις αρχές της
επικούρειας φυσικής είναι ότι τίποτε δεν δημιουργείται
από το τίποτα (Ουδέν γίγνεται εκ του μη όντος), καθώς
και ότι κανένα πράγμα κατά τη διάλυσή του δεν καταλήγει
στην πλήρη ανυπαρξία (αρχή της διατήρησης της ύλης).
        Στόχος της διδασκαλίας του Επίκουρου ήταν να
χαρίσει στους ανθρώπους μια καινούργια ελευθερία, όχι
πολιτική ή κοινωνική, αλλά ατομική ελευθερία. Δηλαδή,
να τους απελευθερώσει από τους φόβους και τις
ανησυχίες τους να τους κάνει αυτάρκεις και ικανούς να
κατακτήσουν την ψυχική γαλήνη.
       Σκοπός του Βίου είναι η «Ηδονή», καθώς και η
αποφυγή των σωματικών παθών. Κύριο μέσο για την
επίτευξή της θεωρείται η Φρόνηση, η οποία εγγυάται ότι
δεν θα υπάρχει κατακυρίευση της απόλαυσης. Ο
Επίκουρος θεωρούσε την πνευματική ηδονή πολύ πιο
σημαντική από τη σωματική. Ο νους όχι μόνο μοιράζεται
τις ηδονικές αισθήσεις του σώματος τη στιγμή που τις
βιώνει, αλλά αντλεί ευχαρίστηση από την ανάμνηση
περασμένων ηδονών και την προσδοκία μελλοντικών.
       Η πνευματική ηδονή μπορεί να υπερκεράσει τον
σωματικό πόνο. Ο νους μπορεί να προσβληθεί από μη
αναγκαίες επιθυμίες, κυρίως την επιθυμία για πλούτη
(φιλαργυρία), και την επιθυμία για δύναμη ή για εξουσία
και δόξα (φιλοδοξία). Και οι δύο δεν έχουν όριο. Είναι
αδύνατον να ικανοποιηθούν, άρα συνεπάγονται πόνο και
επομένως πρέπει να εξαλειφθούν. Εξ ου και η δήλωση
του Επίκουρου «η φτώχια, αν μετρηθεί με βάση τον
φυσικό σκοπό της ζωής, είναι μεγάλος πλούτος», ενώ τα
αμέτρητα πλούτη σημαίνουν μεγάλη φτώχια. Επίσης
έλεγε: «φτώχια δεν είναι να έχεις λίγα αλλά να λαχταράς
περισσότερα». Και η συμβουλή του προς τον Ιδομενέα:
«Αν θες να κάνεις πλούσιο τον Πυθοκλή, μη του δίνεις
περισσότερα χρήματα, περιόρισε τις επιθυμίες του».
Επίσης, ο Επίκουρος συμβούλευε τους μαθητές του να
απέχουν από τη δημόσια ζωή (να μείνουν στην αφάνεια)
και κατ’ επέκταση την πολιτική (Λάθε βιώσας), γιατί η
συμμετοχή με τα κοινά, θα προκαλέσει συμβιβασμούς και
αντιπαλότητα,   με αποτέλεσμα να      τους πληγώσει και
κατά συνέπεια να χάσουν        την ηρεμία τους και την
αταραξία τους. Βέβαια ο δάσκαλος είπε ότι αν κάποιος
καίγεται από την επιθυμία ν’ ασχοληθεί με τα πολιτικά
δρώμενα, τότε να το κάνει, γιατί ο πόνος της στέρησης θα
είναι μεγαλύτερος από αυτόν της ενασχόλησης.
       Ο Διογένης Λαέρτιος ισχυρίζεται πώς όλα όσα
αρνητικά λέχθηκαν για τον Επίκουρο ήταν συκοφαντίες,
διότι ήταν άνθρωπος απλός και λιτός, δεν έπινε, δεν
ανακατευόταν στην πολιτική, αγαπούσε την πατρίδα του
και σεβόταν τους Θεούς. Δεν υποχρέωνε, όπως ο
Πυθαγόρας, τους φίλους του να εισφέρουν τις περιουσίες
τους στη σχολή. Επίσης, διαψεύδει ότι ο Επίκουρος
κατηγορούσε και λοιδορούσε όλους τους σύγχρονους και
τους παλαιότερους φιλοσόφους, όπως τον Δημόκριτο. Ο
Πλούταρχος αναφέρει πως ο Επίκουρος τιμούσε τον
Δημόκριτο, γιατί είχε αγγίξει πριν από τον ίδιο την ορθή
γνώση, και ότι το σύνολο της διδασκαλίας του είχε
ονομαστεί Δημοκρίτειο, επειδή ο Δημόκριτος βρήκε τις
πρώτες αρχές της φυσικής φιλοσοφίας. Ο ιδρυτής του
Κήπου πίστευε πως η θεωρητική ενασχόληση δεν είχε
σκοπό την αύξηση των γνώσεων αλλά την εξυπηρέτηση
της ευδαίμονος ζωής. Ευδαίμων ζωή δεν είναι η
θεωρητικά ενάρετη ζωή αλλά εκείνη που συνεπάγεται
μείωση του πόνου, κατασίγαση της ανησυχίας και της
ταραχής και γαλήνευση της ψυχής.
      Οι απόψεις του Επίκουρου για την ψυχή και
ξεχωριστά για την μελλοντική της τύχη έκαναν βαθιά
εντύπωση στη μορφωμένη τάξη του ελληνορωμαϊκού
κόσμου, χαιρετίστηκαν με ανακούφιση σαν η τελευταία
λέξη της επιστήμης. Ο Ρωμαίος πατρίκιος, ο Τίτος
Λουκρήτιος Κάρος έψαλε με θέρμη τα διδάγματα του
Έλληνα σοφού, του πρώτου θνητού που τόλμησε ν’
αντικρίσει το μυστήριο της σκοτεινής και απειλητικής
θρησκείας και έμαθε τους ανθρώπους να μη φοβούνται
τους θεούς και να καταφρονούν το θάνατο.
        Ο Επίκουρος     ήταν   γόνιμος   συγγραφέας.    Ο
Διογένης Λαέρτιος αναφέρει σαράντα ένα τίτλους, των
καλύτερων βιβλίων του Επίκουρου, με κυριότερο το
«Περί φύσεως», που περιελάμβανε 37 βιβλία. Επίσης
αναφέρει     πως    τα   συγγράμματά      του κάλυπταν
τριακόσιους κυλίνδρους και ότι ξεπέρασε κατά πολύ
όλους      τους    προηγούμενους       συγγραφείς.    Τις
πληροφορίες που αφορούν τις λεπτομέρειες της θεωρίας
του Επίκουρου, τις αντλούμε σε μεγάλο βαθμό από
δευτερεύουσες πηγές, επειδή τα έργα του χάθηκαν εξ
αιτίας της αντίθεσής του με τον χριστιανισμό και την κάθε
είδους εξουσία. Η πιο σημαντική από αυτές είναι ο
ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος, που έγραψε δύο αιώνες
μετά τον Επίκουρο το ποίημά του De rerum natura (Για
τη φύση των πραγμάτων). Ένα μεγαλόπνοο έργο, που
γράφτηκε πριν από την Αινειάδα και τη συναγωνίζεται ως
λογοτεχνικό αριστούργημα. Τα έξι βιβλία του ποιήματος
εκθέτουν     με πολλές   λεπτομέρειες     τα επικούρεια
επιχειρήματα που αφορούν τα βασικά συστατικά των
πραγμάτων, την κίνηση των ατόμων, τη δομή του
σώματος και του νου, τις αιτίες και τη φύση της αίσθησης
και   της   σκέψης, την   ανάπτυξη     του ανθρώπινου
πολιτισμού και τα φυσικά φαινόμενα. Οι καλύτερες
δευτερεύουσες πηγές, μετά τον Λουκρήτιο, είναι ο
Διογένης Λαέρτιος, που διέσωσε τρεις επιστολές του
Επίκουρου. Οι δύο πρώτες προς τον Επικούρειο
Ηρόδοτο και προς Πυθόκλη αφορούν την φυσική
φιλοσοφία, δηλαδή τη σύσταση του κόσμου, την
αιτιολογία των φυσικών φαινομένων, και την ύπαρξη των
θεών καθώς και για τα μετέωρα. Η τρίτη επιστολή προς
Μενοικέα είναι μία επιτομή της ηθικής φιλοσοφίας του
Επίκουρου. Επίσης διέσωσε και το έργο «Κύριες Δόξες»
που είναι οι συμβουλές του δάσκαλου, απλές και
κατανοητές στις πλατιές μάζες, για την απόκτηση μιας
ευτυχισμένης ζωής. Άλλες πηγές αποτελούν ο Κικέρων, ο
Σενέκας και ο Πλούταρχος. Ο στωικός Κικέρων και ο
πλατωνικός Πλούταρχος ένοιωθαν μεγάλη αντιπάθεια για
την Επικούρεια φιλοσοφία και η κριτική τους είναι
ενδιαφέρουσα για την κατανόηση της εχθρικής υποδοχής
που συναντούσε συχνά ο Κήπος. Ο Σενέκας, μολονότι
στωικός, τελειώνει τις περισσότερες από τις «Ηθικές
επιστολές» του με ένα επικούρειο γνωμικό. Ο σκεπτικός
Σέξτος Εμπειρικός, που ένιωθε ότι βρισκόταν πιο κοντά
στην    Επικούρεια   φιλοσοφία από    ότι στις άλλες
δογματικές φιλοσοφικές σχολές, πρόσφερε ένα χρήσιμο
συμπλήρωμα στην γνώση μας για τον επικούρειο
εμπειρισμό. Τέλος, έχουμε σημαντικά αποσπάσματα από
την επιγραφή του Επικούρειου Διογένη Οινοανδέα και
από τους πάπυρους της «βίλας των παπύρων» του
Ερκουλάνο της Ιταλίας.
       Ο   Επικούρεια   φιλοσοφία   έγινε γνωστή    τον
μεσαίωνα μέσω του Κικέρωνα και των πατέρων της
Εκκλησίας που με την αρνητική τους στάση και την
πολεμική    εναντίον του Επίκουρου. Ειδικότερα      τον
Μεσαίωνα και τα πρώτα χρόνια της Αναγέννησης το να
είναι κάποιος Επικούρειος σήμαινε ότι απέρριπτε την θεία
πρόνοια και την αθανασία της ψυχής.
       Πρέπει να σημειώσουμε ακόμη ότι και ο Βολτέρος
μίλησε με μεγάλη συμπάθεια για την Επικούρεια
φιλοσοφία, αφού είπε τα εξής: «Ο Επίκουρος υπήρξε για
την εποχή του μέγας άνθρωπος. Είδε εκείνο το οποίο ο
Καρτέσιος έθετε υπό αμφισβήτηση, αλλά το δέχθηκε ο
Γκασσεντί και το απέδειξε ο Νεύτων, ότι δηλαδή δεν
μπορεί να υπάρχει κίνηση αν δεν υπάρχει κενός χώρος».
       Ανακεφαλαιώνοντας, θα λέγαμε ότι, η ευτυχία
έγκειται   στην   ηρεμία του νου.   Οι   πρωταρχικές
προϋποθέσεις για την πνευματική γαλήνη είναι ο
περιορισμός των επιθυμιών και η αποδέσμευση από τα
πλούτη και τις τιμές και μια ακλόνητη αυτοπεποίθηση
όσον αφορά τους θεούς, τον πόνο και τον θάνατο. Αυτή η
αυτοπεποίθηση μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την ακριβή
γνώση της φύσης του κόσμου, και τις αιτίες των
φαινομένων, δηλαδή ότι η ουσία του κόσμου είναι υλική
και όλα γίνονται σύμφωνα με μηχανικούς νόμους. Όσοι
αυτό δεν το ένοιωσαν, κι αν ακόμη είναι εξαίρετοι
επιστήμονες και σοφοί στις λεπτομέρειες, δεν διαφέρουν
από τον όχλο που βασανίζεται από δεισιδαιμονίες.


                ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
     ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ
     ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
      ΑΓΑΘΟ
      Επί προσώπων αγαθός είναι ο καλός, ο ήπιος, ο
ανδρείος, ο ηθικός. Επί πραγμάτων αγαθό είναι ό,τι είναι
καλό, ωφέλιμο και χρήσιμο.
      Για τον Επίκουρο υπάρχουν δύο αγαθά, από τα
οποία συντίθεται η υπέρτατη ευδαιμονία: το απαλλαγμένο
από τον πόνο σώμα και η αδιατάραχτη ψυχή. Αυτά τα
αγαθά, εάν είναι τέλεια δεν αυξάνουν – πώς είναι
δυνατόν να αυξηθεί αυτό που είναι πλήρες; -          Το
σώμα δεν επηρεάζεται από τον πόνο – Τι θα μπορούσε
να προστεθεί στην απουσία πόνου; Η ψυχή είναι
σταθερή και ήρεμη: τι θα μπορούσε να προστεθεί σ’ αυτή
την ηρεμία; Όπως ο αίθριος ουρανός δεν μπορεί να γίνει
περισσότερο καθαρός, εφόσον έχει φτάσει στο μέγιστο
βαθμό    καθαρότητας,   έτσι και ο   άνθρωπος    που
επιμελείται το σώμα και την ψυχή του και την αρμονική
συνυφή τους προς το καλό του, βρίσκεται σε τέλεια
κατάσταση και έχει πραγματοποιήσει όλους τους πόθους
του. Και όποιες τέρψεις κι αν έρθουν από έξω δεν θα
επαυξήσουν το υπέρτατο αγαθό, απλά, ούτως ειπείν το
ευφραίνουν και αποτελούν το καρύκευμά του. «Γιατί το
απόλυτο αγαθό για την ανθρώπινη φύση ικανοποιείται με
την ειρήνη στην ψυχή και στο σώμα».
       ΑΙΣΘΗΣΕΙΣ
       Οι   αισθήσεις είναι, όπως   μας   διδάσκει ο
Επίκουρος, το πρώτο κριτήριο της αλήθειας (βλ.
αλήθεια).
       Η γνώση που αποκτάται μέσω αισθητηριακής
αντίληψης είναι βέβαιη και ασφαλής. Αν συμβεί ποτέ η
αισθητηριακή αυτή αντίληψη να είναι απατηλή, η απάτη
δεν προέρχεται από την ίδια την αίσθηση, αλλά από τη
λανθασμένη κρίση μας για εκείνο που υποπίπτει στην
αντίληψή μας, διότι δεν κρίνουμε σωστά για το κατά
πόσον η εικόνα που αντιλαμβανόμαστε αντιστοιχεί
πραγματικά στο αντικείμενο.
       ΑΛΗΘΕΙΑ
       Ως αλήθεια ορίζεται, στη φιλοσοφία, η απόλυτη
συμφωνία, (δηλαδή η αντιστοιχία) της νόησης με την
πραγματικότητα.
       Τα κριτήρια της αλήθειας, σύμφωνα με τον
Επίκουρο, είναι    τέσσερα:   α) οι αισθήσεις (βλέπε
αισθήσεις), β) οι προλήψεις (δηλαδή οι προϋπάρχουσες
έννοιες, βλ. προλήψεις),    γ) τα πάθη (συναισθήματα)
ηδονή που είναι συγγενικό προς την φύση μας και πόνος
που είναι ξένο προς την φύση μας και δ) οι φανταστικές
επιβολές της διανοίας (δηλαδή οι εστιάσεις του νου σε
συγκεκριμένες παραστάσεις).
       ΑΡΕΤΗ
       Είναι η σταθερή στροφή της βούλησης προς το
αγαθό, το ζητούμενο της φιλοσοφίας στο πλαίσιο του
ανθρώπινου βίου.
        Οι αρετές δεν έχουν απόλυτη αξία, αλλά οφείλουν
να συνδέονται με την ηδονή, αφού κανείς που ζει με
φρόνηση, τιμή και δικαιοσύνη δεν μπορεί να μην ζει
επίσης και σε μόνιμη ευχαρίστηση.
        Οι αρετές δεν είναι σκοπός του βίου, αλλά μόνον
τα μέσα και οι πηγές της ηδονής.
        Ο   Επίκουρος    τις αποδέχεται ως   απολύτως
αναγκαίες για το δικό του προσανατολισμένο «ΖΗΝ
ΗΔΕΩΣ» και την ευδαιμονία σημειώνοντας μάλιστα
χαρακτηριστικά, ότι συνδέονται εκ φύσεως με την
ευχάριστη ζωή, η οποία δεν είναι δυνατόν να χωρισθεί
απ’ αυτές.
        ΑΥΤΑΡΚΕΙΑ
        Ο Επίκουρος έλεγε για την αυτάρκεια:
        Η αυτάρκεια είναι το μεγαλύτερο από τα πλούτη.
Και ο μεγαλύτερος καρπός της αυτάρκειας είναι η
ελευθερία.
         Αν θέλεις να κυβερνάς τη ζωή σου σύμφωνα με
την ανθρώπινη λογική, μάθε πως πραγματικός πλούτος
σημαίνει να αρκούμαστε στα λίγα. Το λίγο ποτέ δεν
λείπει.
        Την αυτάρκεια την επαινέσαμε, όχι για να ζούμε
πάντοτε με λιτά πράγματα, αλλά να είμαστε δυνατοί
απέναντί τους.
       Είναι ανόητο να ζητάει κανείς από τους θεούς αυτά
που μπορεί ο ίδιος να εξασφαλίσει για τον εαυτό του.
       Αυτός που κατανόησε τα όρια του βίου, έμαθε
πόσο εύκολα αποκτιέται εκείνο που διώχνει τον πόνο της
στέρησης και κάνει τέλειο τον βίο στο σύνολό του έτσι δεν
δένεται με πράγματα που απαιτούν αγώνες για την
απόκτησή τους.
       ΒΟΥΛΗΣΗ
       Ο Επίκουρος δίδαξε πιο συνειδητά απ’ όλους τους
αρχαίους φιλοσόφους τον ιντετερμινισμό, δηλαδή την
φιλοσοφία εκείνη κατά την οποία η ανθρώπινη βούληση
είναι ελεύθερη και ανεπηρέαστη από την ειμαρμένη (τη
μοίρα).
       ΓΕΝΝΑΙΟΤΗΤΑ (ή ΑΝΔΡΕΙΑ)
       Η γενναιότητα κατά τον Επίκουρο είναι μία εκ των
ανθρωπίνων αρετών και βοηθά τον άνθρωπο να σταθεί
με αποφασιστικότητα απέναντι στη θεοφοβία, στον φόβο
του θανάτου, καθώς και απέναντι στον πόνο. Η
γενναιότητα δεν υπάρχει εκ φύσεως, αλλά γεννιέται από
τις περιστάσεις και με τον υπολογισμό του συμφέροντος.
       ΓΝΩΣΗ
       Κατά τους Επικούρειους, ο άνθρωπος που
γνωρίζει τη φύση των πραγμάτων απελευθερώνεται από
τις προκαταλήψεις και τον φόβο του θανάτου και
οδηγείται στην ευδαιμονία.
       ΕΓΚΡΑΤΕΙΑ
       Εγκράτεια είναι η αυτοσυγκράτηση. Κατά τον
Επίκουρο η εγκράτεια είναι μία από τις ανθρώπινες
αρετές, η οποία διδάσκει στον άνθρωπο, πώς να μην
αποπλανηθεί από τους πειρασμούς, που εγκυμονούν
οδυνηρά αποτελέσματα.
       ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
       Ο Επίκουρος ο ίδιος, μας λέει ο Χ. Θεοδωρίδης,
από κληρονομιά, ιδιοσυγκρασία και αγωγή ένιωθε την
αυθόρμητη ενέργεια να βγαίνει από τα βαθύτερα του είναι
του. Το αίσθημα της ελευθερίας μιλούσε μέσα του έτσι
ζωντανά και επιβλητικά που κάθε αντιλογία την έβρισκε
προσβολή στο ανθρώπινο αξίωμα και απειλή για τη
γνήσια ελληνική υπόσταση.
       Στον κόσμο άλλα γίνονται από ανάγκη, άλλα από
τύχη, και άλλα με την δική μας ελεύθερη βούληση. Για
την   ελευθερία   βούλησης,    βλέπε     παρακάτω     στην
παρέγκλιση.
       ΕΠΙΘΥΜΙΕΣ
       Ο Επίκουρος για να μπορέσουν οι άνθρωποι να
καταλάβουν    τι πρέπει    να   επιθυμούν    και τι όχι
δημιούργησε τον παρακάτω πίνακα των επιθυμιών σε
σχέση με τις ανάγκες:
       Οι επιθυμίες διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες
       1) Φυσικές και αναγκαίες
Αυτές δηλαδή που πρέπει να επιδιώκουμε Είναι οι
ανάγκες για επιβίωση, όπως το φαΐ, το ντύσιμο και λοιπά.
Ο δάσκαλος έλεγε: δώσε μου ψωμί και νερό και θα
παραβγώ σε μακαριότητα και τον Δία
       2) Φυσικές και μη αναγκαίες
        Αυτές μπορούμε να τις επιδιώκουμε με μέτρο,
αλλά και χωρίς αυτές μπορούμε να ζήσουμε. Είναι ένα
πλούσιο γεύμα κλπ.
       3) Μάταιες (μη φυσικές) και μη αναγκαίες
       Αυτές πρέπει να τις αποφεύγουμε. Είναι όλες
εκείνες οι μάταιες επιθυμίες για πλούτη, δόξα, πολυτέλεια
κάθε είδους. Αυτές, που δεν είναι σε καμιά περίπτωση
αναγκαίες για τη ζωή, πρέπει να αποβάλλονται, διότι δεν
μπορούν να ικανοποιηθούν ποτέ, γιατί όσο και αν
αποκτάς πλούτη και δόξα, θα θέλεις πάντα περισσότερα.
Και η ανικανοποίητη επιθυμία σημαίνει ΠΟΝΟ. Έλεγε ο
Επίκουρος στην επιστολή του προς Μενοικέα: «Αν θέλεις
να κάνεις πλουσιότερο τον Πυθοκλή, μην του δίνεις
περισσότερα χρήματα, περιόρισε τις επιθυμίες του.
Αυτομάτως θα γίνει πλουσιότερος».
       «Ο αφύσικος πλούτος δεν συμφέρει παραπάνω
στους ανθρώπους από ότι το νερό σ’ ένα γεμάτο κανάτι.
Πρέπει να καταλάβουμε ότι και τα δύο ξεχειλίζουν»
(ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΟΙΝΟΑΝΔΕΑΣ).
       «Εκείνος που ακολουθεί τη φύση κι όχι τις
ματαιόδοξες γνώμες είναι αυτάρκης σ’ όλα. Ως προς αυτό
που αρκεί σύμφωνα με τη φύση, και η παραμικρή
απόκτηση είναι πλούτος, ενώ ως προς τις απεριόριστες
επιθυμίες ακόμη κι ο μεγαλύτερος πλούτος δεν είναι
τίποτα» (Πορφυρίου, Προς Μαρκέλλαν).
       Έλεγαν οι Επικούρειοι: «Χρωστάμε χάρη λοιπόν
στη μακάρια φύση που έκανε τα αναγκαία ευπόριστα και
τα δυσπόριστα μη αναγκαία». Ο άνθρωπος στη ζωή του
δεν έχει να κάνει τίποτα άλλο παρά να ζει σύμφωνα με τη
φύση.
       ΕΡΩΤΑΣ
       Στυγερός πόθος που δεν πρέπει να του επιτραπεί
να κυριεύσει τον Σοφό. (Λουκρήτιος).
       Ο   Επίκουρος     θεωρούσε   το ερωτικό πάθος
επιθυμία φυσική, αλλά όχι αναγκαία. Κρατά επιφυλακτική
στάση απέναντι στις σεξουαλικές σχέσεις, ιδιαίτερα στο
βαθμό που η προσπάθεια για την ικανοποίηση των
ερωτικών επιθυμιών φέρνει ταραχή και καταστρέφει την
αταραξία. Η ηδονή που προξενούν είναι παροδική και δεν
διασφαλίζει   την    απουσία   πόνου.   Οι   Επικούρειοι
υποστήριζαν ότι η συνουσία ποτέ δεν ωφέλησε, καλό θα
ήταν και να μην      έβλαπτε. Η ερωτική απόλαυση είναι
ένας πολύ εύκολος στόχος για να ικανοποιηθεί.

        ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ
        Εξαρτάται από την κατανόηση του σύμπαντος και
του τι σημαίνει να είναι κανείς άνθρωπος.
        Την ευδαιμονία και τη μακαριότητα δεν τις
φέρνουν      τα μεγάλα    πλούτη, ούτε η   πληθωρική
δραστηριότητα, ούτε οι εξουσίες, ούτε η ισχύς, αλλά η
αλυπία, η πραότητα των συναισθημάτων κι η ψυχική
διάθεση που αναγνωρίζει τα όρια που έχει θέσει η φύση.
        Αιτία   της   ανθρώπινης    δυστυχίας είναι οι
εσφαλμένες δοξασίες.
        ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΗ ΖΩΗ
        Είναι εκείνη που δεν την ταράζουν ούτε ο πόνος
ούτε οι πολιτικές περιπέτειες, ούτε οι μεταφυσικές
ανησυχίες για την ύπαρξη Θεού και τη συνέχιση της ζωής
πέρα από τον τάφο.
        ΕΥΣΕΒΕΙΑ
        Η πραγματική ευσέβεια συνίσταται στο να μην
αποδίδουμε στους θεούς ιδιότητες ασυμβίβαστες προς
την φύση τους π.χ. (πρόνοια, φροντίδα για τα θνητά
πράγματα, τιμωρία ή αμοιβή κακών ή καλών ανθρώπων),
διότι αυτοί χαρακτηρίζονται από την μακαριότητα και την
αφθαρσία. Αυτές είναι και οι μόνες ιδιότητες που
δικαιούμαστε να τους αποδίδουμε δίχως να γινόμαστε
ασεβείς.
       ΗΔΟΝΗ
       Ο Χ. Θεοδωρίδης γράφει: «Όταν ο άνθρωπος
παραμερίσει κάθε συναίσθημα που τον ερεθίζει, λύπη,
είτε χαρά, αναβλύζει από την βαθύτερη ουσία του
ανθρώπου η καλή διάθεση, το δημιουργικό χάδι, και αυτό
του δίνει την ευκαιρία να αξιοποιήσει τον άφθονο πλούτο
που έχει μέσα του. Το βασικό αυτό για την ανθρώπινη
ζωή, για την ευτυχία, την καλή διάθεση, την ευεξία, την
ευθυμία,   ο   Επίκουρος    την ονόμασε    ηδονή, λέξη
παρεξηγήσιμη,     για   τους   γνωστούς    λόγους, που
παρανοήθηκε και έδωσε αφορμή στις πιο ηλίθιες ή
κακόβουλες διαστροφές».
       Ο Επίκουρος έλεγε: «Όταν λέμε ότι η ηδονή
αποτελεί το υπέρτατο αγαθό δεν σκεπτόμαστε τις χαρές
των παραλυμένων, ούτε αυτές που συνίστανται στη
φυσική απόλαυση, όπως μερικοί ισχυρίζονται, είτε γιατί
δεν συμφωνούν με τη διδασκαλία μας είτε γιατί την
παρανοούν. Η ηδονή για την οποία μιλάμε συνίσταται
στην απουσία του φυσικού πόνου και της ψυχικής
ταραχής». Δηλαδή, όπως μας εξηγεί ο Χ. Θεοδωρίδης,
ηδονή είναι να μη πονάει το σώμα και να μη ταράζεται η
ψυχή.
       Καμιά ηδονή δεν μπορεί να μην είναι καλή, αφού
καλό (αγαθό) είναι εκείνο που προκαλεί την ηδονή. Η
ηδονή νοείται ως το πρωταρχικό και έμφυτο αγαθό,
κριτήριο του ελέγχου της πραγματικότητας, δηλαδή, της
προσωπικής     αποτίμησης   των   επιθυμητών ή   των
ανεπιθυμήτων.
       Η   ηδονή   είναι αφετηρία και σκοπός   του
ΜΑΚΑΡΙΩΣ ΖΗΝ.
       Μέτρο της ηδονής είναι η απουσία πόνου.
Ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ηδονής και πόνου δεν
υπάρχει. Η παρουσία της μίας κατάστασης συνεπάγεται
την απουσία της άλλης. Όλα τα ζωντανά πλάσματα έχουν
έμφυτη την ικανότητα να αναζητούν αυτά που προκαλούν
ηδονή και να αποφεύγουν αυτά που προκαλούν πόνο.
       Οι χυδαίες ηδονές, δηλαδή από το ποτό, την
πολυφαγία, την πολυτέλεια ή την ανέλεγκτη σεξουαλική
επαφή, δεν θεωρούνται ως στόχοι του φιλοσόφου.
       Ο Επίκουρος διαφωνεί με τους Κυρηναϊκους
(Φιλοσοφική Σχολή που την ίδρυσε ο Αρίστιππος από
την Κυρήνη) για την ηδονή. Αυτοί δεν αποδέχονται την
καταστηματική ηδονή παρά μόνο την κινητική. Εδώ θα
πρέπει να διευκρινίσουμε ότι καταστηματική ηδονή είναι η
σταθερή, μόνιμη, ευχάριστη διάθεση. Ο Επίκουρος για να
την ξεχωρίσει από τις κοινές ηδονές (από φαΐ, ποτό,
θεάματα κλπ) την είπε «καταστηματική ηδονή», λέξη που
δε λέει τίποτα σε μας. Εμείς θα λέγαμε το πολύ
καταστασιακή ηδονή, όμως στα αρχαία κατάστημα
σημαίνει κατάσταση. Ενώ τις κοινές ηδονές τις είπε «εν
κινήσει ή κινητικές». Ο Επίκουρος δέχεται και τις δύο,
στην ψυχή και στο σώμα. Διαφωνεί και σε ένα ακόμη
σημείο με τους Κυρηναϊκούς: αυτοί θεωρούν τους
σωματικούς πόνους χειρότερους από τους ψυχικούς, και
πράγματι οι ένοχοι τιμωρούνται με σωματικές ποινές. Ο
Δάσκαλος, αντίθετα, θεωρεί χειρότερους τους ψυχικούς
πόνους, γιατί η σάρκα υποφέρει προσωρινά, ενώ η ψυχή
στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον. Γι’ αυτό και οι
ηδονές της ψυχής είναι μεγαλύτερες απ’ αυτές του
σώματος. Για να αποδείξει ότι σκοπός της ζωής είναι η
ηδονή, παρατηρεί ότι τα ζωντανά όντα αποφεύγουν τον
πόνο    ενστικτωδώς    και χωρίς   να   το   σκέφτονται.
Επομένως, αποφεύγουμε τον πόνο αυθόρμητα.
       Καμία ηδονή δεν είναι κακό πράγμα αυτή καθαυτή.
Όμως ορισμένες ηδονές παράγονται με μέσα που
επιφέρουν πολύ περισσότερες ενοχλήσεις παρά ηδονές.
       ΘΑΝΑΤΟΣ
        «Το πιο φρικτό από τα κακά, ο θάνατος, δεν είναι
τίποτα για μας. Επειδή όταν υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος
δεν υπάρχει, και όταν επέλθει ο θάνατος, δεν υπάρχουμε
εμείς» (Επίκουρος Προς Μενοικέα).
       «Η σωστή γνώση πως ο θάνατος δεν είναι τίποτα
για μας κάνει απολαυστική την θνητότητα της ζωής. Όχι
επειδή της προσθέτει άπειρο χρόνο, αλλά επειδή την
απαλλάσσει από τον πόθο της αθανασίας» (Επίκουρος
Προς Μενοικέα).
       Κανείς θνητός δεν μπορεί να ξεφύγει από το
θάνατο και, καθώς έλεγε ο Επίκουρος, ο καθένας έχει
από τη στιγμή που γεννιέται έναν ορισμένο χρόνο να
ζήσει, δεν μπορεί να ζήσει περισσότερο, μπορεί όμως
λιγότερο.
       Ο Επίκουρος λοιδορεί όχι μόνο εκείνους που
επιθυμούν τον θάνατο, αλλά και εκείνους που τον
φοβούνται και έλεγε: «Είναι γελοίο να τρέχεις προς τον
θάνατο, επειδή έπληξες από τη ζωή, ενώ είναι ο τρόπος
που έζησες που σ’ έκανε να τρέχεις προς τον θάνατο».
Σε κάποιο άλλο σημείο λέει: «Ποιο πράγμα είναι τόσο
γελοίο, όσο το να ζητάς τον θάνατο, αφού έκανες τη ζωή
σου   δυστυχισμένη    φοβούμενος    το θάνατο».    Και
συμπληρώνει:    «Τέτοια    είναι η   απερισκεψία   των
ανθρώπων, τέτοια η παραφροσύνη τους, που μερικοί,
από φόβο για το θάνατο, ωθούνται στο θάνατο» (όπως
καταγράφει ο Σενέκας ).
       Με τον θάνατο ο άνθρωπος ξαναγυρίζει στην
κατάσταση της ανυπαρξίας, όπως ήταν προτού γεννηθεί.
       «Σε πρόλαβα, Τύχη, και σου έχω φράξει όλες τις
διόδους. Και δεν πρόκειται να παραδοθούμε όμηροι μήτε
σε σένα μήτε σε καμιά συγκυρία, αλλά σαν έρθει η ώρα
να φύγουμε, θα φτύσουμε και τη ζωή μ’ ένα ωραίο
τραγούδι    λέγοντας    πόσο     ωραία   τη    ζήσαμε»
(Μητρόδωρος).
       «Η ζωή γίνεται γλυκιά όταν λείπει ο φόβος του
θανάτου» (Διογένης Οινοανδέας).

        ΘΕΟΙ
        Θα πίστευε κανείς ότι ο υλισμός του Επίκουρου
δεν αφήνει καμία θέση για την ιδέα του θεού. Όμως
τίποτε τέτοιο δεν συμβαίνει. Ο Φιλόδημος ο Γαδαρηνός
μάλιστα έγραψε μία πραγματεία (Περί ευσεβείας) για να
απαλλάξει τους Επικούρειους από κάθε κατηγορία για
αθεΐα. Παρόλα αυτά κατηγορήθηκαν ως άθεοι από τον
Κικέρωνα και τον Πλούταρχο.
        Ο   Επίκουρος   δίδαξε   πως αφορμή     για τις
παραστάσεις των θεών είναι οι υπνοφαντασίες. Το ίδιο
χωρίς περιστροφές τραγούδησε ο Λουκρήτιος. Η πίστη
στους θεούς κατά τον περίφημο ρωμαίο ποιητή γεννιέται
από τα οράματα στον ύπνο και από την άγνοια για τις
αιτίες που κάνουν να κινούνται τα ουράνια σώματα.
        Όπως    γράφει ο   Χρήστος    Γιαπιτζάκης   στο
περιοδικό «Κήπος του Επίκουρου» οι πιθανότητες για
την ύπαρξη των θεών είναι πρακτικά έξι.
    •   Πιθανότητα πρώτη: Οι θεοί δεν υπάρχουν (θέση
        των αθεϊστών).
    •   Πιθανότητα δεύτερη: Οι θεοί υπάρχουν εκτός της
        φύσης και παρεμβαίνουν στη φύση (δημιουργός
        θεός του πλατωνισμού και του ιουδαϊσμού) ή
       παρενέβησαν μόνο μία φορά (δημιουργός θεός
       του ντεϊσμού).
    • Πιθανότητα Τρίτη: Οι θεοί υπάρχουν εκτός της
       φύσης και δεν παρεμβαίνουν στη φύση (θέση
       αντίστοιχη με την πρώτη).
    • Πιθανότητα τέταρτη: Ο θεός είναι η φύση (θέση
       στωικών και πανθεϊστών).
    • Πιθανότητα Πέμπτη: Οι θεοί είναι μέρος της φύσης
       και παρεμβαίνουν στη φύση (Ελληνικοί θεοί).
    • Πιθανότητα έκτη: Οι θεοί είναι μέρος της φύσης,
       αλλά δεν επεμβαίνουν σ’ αυτήν (Θέση του
       Επίκουρου).
       Ο Σενέκας διασώζει πως οι επικούρειοι πιστεύουν
ότι οι θεοί δεν μοιράζουν αγαθά. Είναι απλησίαστοι και
αδιάφοροι για εμάς, απαθείς απέναντι στον κόσμο,
ανεπηρέαστοι από τα καλά και τα κακά. Δεν προνοούν
για την πορεία του Κόσμου
       Δεν   υπάρχει    θεϊκή ΑΙΤΙΟΤΗΤΑ      ούτε θεϊκή
ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. Δύο είναι τα βασικά
γνωρίσματα των θεών α) Μακαριότητα και β) Αθανασία.
       Οι θεοί είναι υπερβατικοί και εντελώς αμέτοχοι στα
ζητήματα των θνητών.
       Δεν ενδιαφέρονται να τιμωρούν ή να ανταμείβουν
θνητούς για καλές ή κακές πράξεις.
       Ασεβής: δεν είναι εκείνος που απορρίπτει τους
Θεούς των πολλών αδαών, αλλά, εκείνος ο οποίος
αποδίδει στους θεούς ιδιότητες που τους προσάπτουν οι
πολλοί αδαείς.
       Θεία πρόνοια: Δεν υπάρχει.
       Ειμαρμένη: δεν υπάρχει υπό την έννοια του
προκαθορισμού των γεγονότων.
       Δεισιδαιμονία: Το ατύχημά του ο άθεος το
αποδίδει σε τυχαίες συμπτώσεις, ενώ ο δεισιδαίμονας
στη δυσαρέσκεια των θεών. Η αδιαφορία των θεών για τα
ανθρώπινα και το σβήσιμο της ψυχής με τον θάνατο,
όπως δίδασκαν οι Επικούρειοι, γλίτωσε τον άνθρωπο
από τέτοιους φόβους.
       ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ
       Η άποψη του Επίκουρου για την φύση ορίζεται
κατά πρώτο λόγο, από την επιθυμία ν’ αποκλείσει από τη
λειτουργία του κόσμου, κάθε επέμβαση υπερφυσικών
αιτιών, γιατί αυτή θα αφαιρούσε όλη την ψυχική γαλήνη
του ανθρώπου και θα τον κρατούσε σε αδιάλειπτο φόβο
από αστάθμητες δυνάμεις.
       Υπάρχουν πολλοί       και άπειροι κόσμοι, άλλοτε
όμοιοι και άλλοτε ανόμοιοι. Είναι υλικοί, προήλθαν από
μηχανικές αιτίες κι έχουν για συστατικά τους τα ελάχιστα
αδιαχώριστα κομμάτια της ύλης, τα άτομα, και τον άδειο
χώρο (κενό). Από την κίνηση και τον συνδυασμό των
ατόμων σχηματίζονται όσα βλέπουμε πάνω στη γη και
στον ουρανό.
ΔΕΝ έχουν δημιουργηθεί από Θεούς.
       Ο ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος γράφει: πόσο
δίκαια δόθηκε στη γη το όνομα «μητέρα». Όλα τα
πλάσματα μέσα απ’ αυτήν ξεπήδησαν, κι ως σήμερα
ακόμα τόσα ζωντανά μέσα απ’ τη γης γεννιούνται με τη
βροχή και τη κάψα του ηλίου.
       Ο άνθρωπος πρέπει να μελετά τον κόσμο
ξεκινώντας από τις αισθήσεις του, οι οποίες είναι πάντα
ορθές.
       ΛΑΘΕ ΒΙΩΣΑΣ – ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ
       Δυστυχώς δεν έχουν διασωθεί τα βιβλία του
Επίκουρου «Περί Αιρέσεων και Φυγών» (περί του τι
επιλέγουμε και τι αποφεύγουμε) καθώς και το «Περί
Βίων» (περί τρόπου ζωής) στα οποία ο Επίκουρος
ανέπτυσσε διεξοδικά το λάθε βιώσας. Από τα κείμενα
όμως που σώζονται άλλων Επικούρειων             και μη,
μπορούμε να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι ο Δάσκαλος
προέτρεπε τους μαθητές του να αποφεύγουν τα δημόσια
πράγματα και την πολιτική. Το σύνθημα «λάθε βιώσας»
δεν ήταν επαναστατική καταγγελία της κοινωνίας αλλά
συνταγή για την κατάκτηση της γαλήνης.
      Την φράση, ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης την
αποδίδει ως εξής: «Απόφευγε τις ανόητες επιδιώξεις, τις
πράξεις που προκαλούν αντίδραση, ταράζουν τη γαλήνη
σου και σε κατεβάζουν στο επίπεδο των αφώτιστων και
των χυδαίων. Τιμή και δόξα σαν εκείνες δεν έχουν αξία».
      Μείνε στην αφάνεια λοιπόν. Η αφάνεια σού
εξασφαλίζει την ανωνυμία και την δυνατότητα να είσαι
αυτάρκης,   δηλαδή   ελεύθερος,   ενώ   η   διασημότητα
δημιουργεί   αντιπαλότητα   και    μεγάλη    έχθρα    με
αποτέλεσμα το άτομο να μην μπορεί να βρει την
αταραξία, που είναι η προϋπόθεση για το «ΖΗΝ
ΗΔΕΩΣ». Δεν πρόκειται επομένως για αντικοινωνική
στάση, αλλά για καθαρά κοινωνική, αφού έτσι μόνο
μπορείς να φθάσεις στο ύψιστο αγαθό την ΗΔΟΝΗ.
Πρέπει να μείνει ο σοφός όσο γίνεται πιο μακριά από τα
δημόσια πράγματα, τα οποία δεν είναι μόνο η πολιτική,
αλλά όλες οι μορφές της κοινωνικής μας ζωής.
Επομένως αξίζει να μείνεις στην αφάνεια, για να
διαφυλάξεις την ψυχική σου γαλήνη και να καλλιεργήσεις
το πνεύμα σου.
      Όσον αφορά τον πολιτικό βίο. Η στάση του
Επίκουρου προς την πολιτική ξεκινά από την πολιτική
κατάσταση που επικρατούσε τον καιρό μετά τον θάνατο
του Μεγάλου Αλεξάνδρου και την κατάργηση κάθε
μορφής δημοκρατίας. Συνυπολογίζει βέβαια και τις
συνθήκες που επιτρέπουν την επίτευξη της αταραξίας.
Ως   προς   αυτό,   ο   πολιτικός   βίος, είναι αθέμιτος
ανταγωνισμός ή δεσμωτήριο, εκ του οποίου καλείται να
απομακρυνθεί όσο γίνεται περισσότερο ο σοφός. Το
σίγουρο είναι ότι όποιος ασχολήθηκε με την πολιτική
πληγώθηκε.
      Ο Χ. Θεοδωρίδης μάς μεταφέρει απ’ τα γραπτά
του Φιλόδημου που βρέθηκαν στο            Ερκουλάνο: «Αν
καλοεξετάσει κανείς τι είναι εχθρικότερο για τη φιλία και τι
παραγωγικότερο για την έχθρα, θα βρει την πολιτική,
επειδή αυτή δίνει αφορμή στη ζήλια και γεννά τη
συντρόφισσά της, την φιλοπρωτία, και τις διαφωνίες και
αντιθέσεις». Επίσης απ’ τον Πλούταρχο (Περί ευθυμίας):
«Όσοι φλέγονται από επιθυμία και φιλοδοξία και δεν
μπορούν να κάνουν διαφορετικά, ας ακολουθήσουν τη
φυσική τους ορμή για πολιτική. Γιατί η απραγμοσύνη θα
τους ταράξει περισσότερο και θα τους πληγώσει, όσο δεν
τους γίνεται αυτό που ορέγονται».
       ΜΕΤΕΩΡΑ - ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ
       Ο Λουκρήτιος έγραψε: «Χάμω σερνόταν μπρος τα
μάτια όλων ατιμασμένη η ανθρώπινη ζωή, πλακωμένη
από το βάρος της θρησκείας που απ’ τα ουράνια
πρόβαλε την τρομερή της όψη και απειλούσε τους
θνητούς. Τότε πρώτος ένας Έλληνας τόλμησε να υψώσει
τα μάτια του τα θνητά καταπάνω της και να τής
αντισταθεί. Αυτόν δεν τον σταμάτησαν οι κεραυνοί μήτε
το   απειλητικό   μουρμουρητό    τ’ ουρανού   μήτε τα
παραμύθια των θεών. Ίσα – ίσα που δυνάμωσαν το
θάρρος της ψυχής του και τη θέλησή να αποτινάξει,
πρώτος αυτός, τις κλειδωνιές που σφράγιζαν τα μυστικά
της φύσης. Και η ζωντανή ορμή του νου θριάμβευσε και
διάβηκε τους φλογισμένους φράχτες τ’ ουρανού, και
περπάτησε στο απέραντο Σύμπαν με λογισμό και
πνεύμα. Και μας ξανάρθε νικητής για να μας πει τι μπορεί
να γίνει και τι όχι, και πως ορίζεται, με νόμους
ακλόνητους η δύναμη στο κάθε τι. Έτσι με τη σειρά της,
ποδοπατημένη συντρίβεται η θρησκεία, κι εμάς η νίκη
του μας υψώνει στα ουράνια».
       Ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης μας μεταφέρει, από
την επιστολή του Επίκουρου προς Ηρόδοτο, όσον αφορά
τα Μετέωρα:
       «Αν δεν μας βασάνιζαν οι φόβοι απ’ τα ουράνια
φαινόμενα κι απ’ το θάνατο, η υποψία δηλαδή μήπως
είναι κάτι τρομερό, κι ακόμα η άγνοια του ορίου των
πόνων και των επιθυμιών, δεν θα χρειαζόμασταν φυσική
επιστήμη.
       Αν   εξετάσουμε   προσεκτικά    όλα αυτά,    θα
εξακριβώσουμε την αιτία της ταραχής και του φόβου.
Έτσι θα απαλλαγούμε γενικά         από τους φόβους,
ερμηνεύοντας σωστά τα ουράνια φαινόμενα και τα άλλα
συμπτώματα, αυτά που γεμίζουν μέγιστους φόβους τους
ανθρώπους.
      Δεν πρέπει να νομίζουμε πως η κίνηση, η αλλαγή
στην κατεύθυνση, η έκλειψη, η ανατολή, η δύση και τα
παρόμοια φαινόμενα στα ουράνια σώματα γίνονται με την
ενέργεια κανενός».
      Στην   ερμηνεία   των φαινομένων    πρέπει   να
προχωρήσουμε έχοντας ξεκαθαρισμένο το βασικό, πως
ο κόσμος στην ουσία του είναι υλικός και πως όλα εδώ
κάτω καθώς και πάνω από τα κεφάλια μας γίνονται με
συνδυασμό των ατόμων, χωρίς να μπαίνουν στη μέση
μυστικές δυνάμεις.
      ΠΑΘΗ (ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ)
      Οι αισθήσεις και τα πάθη είναι άμεσες αντιλήψεις,
οι αισθήσεις του εξωτερικού κόσμου και τα πάθη του
οργανισμού μας. Τα πάθη είναι δύο κατά τον Επίκουρο, η
ευαρέσκεια (ηδονή) και η δυσαρέσκεια (πόνος), κοινά σε
κάθε έμψυχο.
      ΠΑΡΕΓΚΛΙΣΗ
      Η παρέγκλιση (ή παρέκκλιση) είναι μία εξήγηση
για τη δυνατότητα που έχει ο άνθρωπος να είναι
ελεύθερος. Η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου δεν είναι
παρά το αποτέλεσμα της παρέγκλισης.
       Τα άτομα σύμφωνα με την Δημοκρίτεια θεωρία
κινούνται κατακόρυφα και σε ευθεία γραμμή.           Ο
Επίκουρος ήρθε και       διόρθωσε (συμπλήρωσε)     τον
Δημόκριτο ως προς την κίνηση των ατόμων λέγοντας ότι
οι κινήσεις των ατόμων δεν είναι κάθετες, όπως
ισχυριζόταν ο αβδηρίτης φιλόσοφος, αλλά αποκλίνουν
από την κατακόρυφο ελάχιστα. Την απόκλιση αυτή την
ονόμασε παρέγκλιση. Αυτή η παρέγκλιση δίνει στα άτομα
μία αυτονομία και ελευθερία κίνησης που αν την
επεκτείνουμε και στις ανθρώπινες πράξεις και ενέργειες
δημιουργεί την ελευθερία της βούλησης. Η ελευθερία
βούλησης είναι η αιτία για την απόρριψη της ειμαρμένης
και του προκαθορισμού των γεγονότων. Ο Επίκουρος
πίστευε πως κάθε άνθρωπος με την ελεύθερη βούλησή
του είναι ελεύθερος και επομένως δεν δεσμεύεται από
τίποτα. Μπορεί λοιπόν να καθορίζει την δική του ζωή
όπως θέλει.
       Ο Λουκρήτιος    γράφει: «Τα άτομα ενώ πέφτουν
από το δικό τους βάρος σε ίσια γραμμή στο κενό,
ξεφεύγουν,   σε ακαθόριστη    ώρα   και ακαθόριστους
τόπους, λιγάκι από την κάθετο, τόσο δα που να πεις
άλλαξε κατεύθυνση. Αν δεν συνήθιζαν να ξεγέρνουν, όλα
θα έπεφταν προς τα κάτω, όπως οι στάλες της βροχής
μέσα στο βαθύ κενό. Ανάμεσα στα πρωταρχικά στοιχεία
(άτομα) δεν θα γίνονταν καμία επαφή, ούτε χτύπος. Έτσι
η φύση δε θα έφτιαχνε ποτέ τίποτα».
       Στον εικοστό αιώνα, για πρώτη φορά μετά από τον
Επίκουρο, υποστηρίχθηκαν από την κβαντική φυσική
θέσεις ανάλογες με τη μεγαλοφυή σύλληψη της ατομικής
παρέγκλισης, θέσεις στηριγμένες      σε εργαστηριακές
παρατηρήσεις της συμπεριφοράς των υποατομικών
σωματιδίων, οι οποίες ανατρέπουν την αρχή της
μηχανικής αιτιότητας (αρχή της απροσδιοριστίας).
       ΠΟΝΟΣ
       Πόνος είναι η αποδιοργάνωση της φυσικής
ισορροπίας. Η απουσία πόνου είναι ή ύψιστη μορφή
σωματικής ηδονής. Πόνος προκαλείται από την έλλειψη
των αγαθών, αλλά μάλλον       υφίσταται κανείς ανώφελο
πόνο εξαιτίας κάποιας ματαιοδοξίας.
       Η ανεκπλήρωτη φυσική και αναγκαία επιθυμία
προκαλεί πόνο.
       Για τον πόνο μας λέει ο Πλούταρχος ότι οι
Επικούρειοι έλεγαν ότι οι δυνατοί πόνοι φεύγουν
σύντομα, ενώ οι μακροχρόνιοι δεν είναι δυνατοί.
       ΠΡΟΛΗΨΗ
       Η   επικούρεια   πρόληψη    έχει δεχθεί πολλές
ερμηνείες από τους ιστορικούς του Επικουρισμού.
       Είναι κάθε προϋπάρχουσα έννοια, αποθηκευμένη
στον ανθρώπινο νου ως αποτέλεσμα της εμπειρίας.
       Ο Κικέρων μας μεταφέρει τα εξής: «Ο Επίκουρος
ονομάζει πρόληψη ένα είδος νοητικής εικόνας ενός
πράγματος, η οποία έχει γίνει αντιληπτή και χωρίς την
οποία τίποτε δεν είναι δυνατόν να γίνει κατανοητό, να
ερευνηθεί ή να συζητηθεί».
       Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει για την πρόληψη τα
εξής: «Μιλούν (οι Επικούρειοι) για την πρόληψη σαν για
μία αντίληψη, μία ορθή γνώμη ή μια σκέψη, ή σαν μία
γενική ιδέα (καθολική νόηση) που βρίσκεται εντός μας,
σαν    μία    ανάμνηση   δηλαδή     εκείνου   που   μας
παρουσιάστηκε συχνή απ’ έξω. Π.χ. «αυτή εδώ είναι μία
γυναίκα»    γιατί μόλις προφερθεί     η λέξη γυναίκα
σκεφτόμαστε, χάρη στην πρόληψη, τον τύπο της
γυναίκας που έχουμε αποθηκευμένο στο νου μας από
πριν. Αυτό που αναζητούμε, δεν μπορούμε να το
αναζητούμε χωρίς κατ’ αρχήν να το γνωρίζουμε. Είναι
άλογο ή αγελάδα αυτό που βλέπουμε εκεί κάτω; Θα
πρέπει ήδη να γνωρίζουμε χάρη στην πρόληψη τον τύπο
του αλόγου ή της αγελάδας, διαφορετικά δεν θα
μπορέσουμε να τα ονομάσουμε αν δεν γνωρίζουμε
προηγουμένως την μορφή τους. Προλήψεις λοιπόν για
τους Επικούρειους είναι παραστάσεις είτε έννοιες που
γεννήθηκαν από τις εντυπώσεις και μένουν στο νου σαν
αποταμίευμα ή καταθέσεις». Ο Επίκουρος εξηγούσε ότι
γεννιούνται   φυσιολογικά   από   τις   εντυπώσεις. Οι
προλήψεις    λοιπόν   είναι σαφείς    και έχουν άμεση
προέλευση από τις αισθήσεις.
       ΣΟΦΟΣ – ΣΟΦΙΑ
       Σοφία είναι η κατοχή της γνώσης. Το σοφό είναι
σαφές και το σαφές αληθές.
       Η σοφία δεν υποτάσσεται στη θρησκευτική πίστη,
που είναι η εμμονή στο δόγμα.
       Για τον Επίκουρο δεν υπάρχουν διαβαθμίσεις στη
σοφία, κανείς στοχαστής δεν είναι ανώτερος από έναν
άλλο. «Την σοφία δεν γίνεται να την μεταδώσουμε
παντού για το λόγο ότι δεν είναι όλοι σε θέση να τη
δεχθούν. Αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι δυνατό, τότε
αληθινά ο τρόπος ζωής των θεών θα περάσει στους
ανθρώπους. Γιατί τα πάντα θα είναι γεμάτα δικαιοσύνη
και φιλαλήθεια και δεν θα έχουμε ανάγκη από τείχη ή
νόμους ή όλα εκείνα που μηχανευόμαστε ο ένας για τον
άλλον» (Διογένης Οινοανδέας).
       ΣΦΑΛΜΑ
       Η απόκλιση της αλήθειας. Για τα σφάλματα φταίει
η μη ορθή ανθρώπινη κρίση. Τα σφάλματα δεν
οφείλονται στο ότι ή αίσθηση δεν αληθεύει, αλλά στο ότι ο
νους δεν ερμηνεύει σωστά τα δεδομένα που παρέχει η
αίσθηση.
       ΤΕΤΡΑΦΑΡΜΑΚΟΣ
        Η συνοπτική προτροπή τεσσάρων συμβουλών
των Επικούρειων για την επίτευξη της ευτυχισμένης
ζωής. Η τετραφάρμακος συμβουλή θέλει να απαλλάξει
τον άνθρωπο από τις φοβίες του και να κατανοήσει ότι
μπορεί να ζήσει φυσική ζωή με λίγα . Είναι η εξής: «Ο
θεός δεν είναι επίφοβος, ο θάνατος δεν προκαλεί
ανησυχία, το καλό κερδίζεται εύκολα και το κακό
αντέχεται εύκολα».
        ΤΥΧΗ
       Η τύχη δεν είναι κανένας θεός, όπως πιστεύουν
μερικοί, γιατί ο θεός δεν κάνει τίποτε άτακτα.
       Η τύχη κατά τον Επίκουρο δεν πρέπει να ταυτιστεί
με ότι μάς είναι άγνωστο ως προς τα αίτιά του. Η τύχη
είναι αντικειμενική   με   την   έννοια ότι οι εξελίξεις
προκύπτουν περισσότερο από την πιθανότητα παρά από
την αναγκαιότητα. Έτσι ο φιλόσοφος ανοίγει το δρόμο για
μία πιο εύκαμπτη κατανόηση του νόμου που κυβερνά το
σύμπαν.
       «Η φύση μας διδάσκει να θεωρούμε μικρά τα όσα
μας φέρνει η τύχη, επίσης, μας διδάσκει, όταν είμαστε
τυχεροί να μην αγνοούμε την ατυχία, αλλά κι όταν
δυστυχούμε να μην υπερεκτιμούμε την καλοτυχία και να
δεχόμαστε ατάραχοι τα καλά που μας φέρνει η τύχη,
αλλά και να είμαστε προετοιμασμένοι να αντιταχθούμε σε
όσα μας φαίνονται κακά, ακόμα, μας διδάσκει πως όλα
όσα οι πολλοί θεωρούν καλά και κακά είναι εφήμερα και
πως η σοφία δεν έχει απολύτως τίποτα κοινό με την
τύχη» (Προς Μαρκέλλαν Πορφύριος).
       Ο Επίκουρος δε θεοποιεί την τύχη και φυσικά
απορρίπτει τη μαντική και διαφωνεί με την έννοια της
Ειμαρμένης,     τονίζοντας     ότι   δεν υπάρχει   μόνο
αναγκαιότητα,    αλλά και     τυχαιότητα. Όταν κάποιος
κατανοήσει ότι η Ειμαρμένη είναι πλάνη, θα καταλάβει ότι
η μαντική δεν έχει στήριγμα.
       ΦΙΛΙΑ
       Στην αρχαιότητα ονομαστότερη από κάθε άλλη,
ακόμα και από την πυθαγόρεια, έγινε η Επικούρεια φιλία
και η ουσία της είναι από τις γνησιότερα ανθρώπινες και
ανθρωπιστικές.
       Αποτελεί αφ’ εαυτής σοφία και μάλιστα ανώτερη
μορφή αυτής, αφού θεωρείται αγαθό, όχι απλά νοητό,
αλλά   αθάνατο.     Ο   γενναίος   (ανώτερος άνθρωπος)
απασχολείται με τη σοφία και τη φιλία. Από αυτά το ένα
είναι θνητό και το άλλο αθάνατο, καθώς χαρίζει ευτυχία
παρόμοια με εκείνη που απολαμβάνουν οι Αθάνατοι
Θεοί. Οι φιλίες είναι λοιπόν ωφέλιμες καταστάσεις για τον
γαλήνιο βίο αλλά και ένας αυτοσκοπός.
       Ο ίδιος ο Επίκουρος λέει, όπως μας αναφέρει ο
Κικέρων, πως απ’ όλα τα πράματα που η σοφία ετοίμασε
για να κάνει τη ζωή ευτυχισμένη, τίποτε δεν είναι
μεγαλύτερο, τίποτε γονιμότερο, τίποτε πιο ευχάριστο από
τη φιλία. Αυτό το έδειξε όχι μόνο με τα λόγια, παρά πολύ
περισσότερο με τη ζωή, τις πράξεις και το ήθος του.
       Στον Κήπο, η φιλία, αποτελούσε βασική πρακτική
του καθημερινού βίου. Μια πρακτική που κατά τους
επικριτές του Επίκουρου, έφτανε πολλές φορές στα όρια
λατρείας ή κολακείας (π.χ. ο Πολύστρατος και ο
Ιπποκλείδης γεννήθηκαν την ίδια ημέρα, μαθήτευσαν
μαζί στον Κήπο, ένωσαν τις περιουσίες τους και πέθαναν
την ίδια ημέρα [Τιβέριος Βαλέριος Μάξιμος]).
       Η φιλία στην οποία αναφέρεται ο Επίκουρος είναι
κάτι παραπάνω από απλή φιλία, είναι η φιλία και αγάπη
μεταξύ συντρόφων Επικούρειων που μοιράζονται την
πεποίθηση ότι το ποιο σημαντικό πράγμα στην ζωή είναι
το να βρίσκονται μαζί και να μελετούν την πραγματική
φιλοσοφία. Η αναζήτηση φίλων, επομένως, και η
αναζήτηση ομοϊδεατών πάνε μαζί.
       Η φιλία, χωρίς να ταυτίζεται με το συμφέρον, είναι
απαραίτητο να στηρίζεται στο αμοιβαίο συμφέρον.
       «Όσοι έχουν τη δυνατότητα να επιτύχουν πρώτ’
απ’ όλα την ασφάλεια στην συμβίωση με τους ομόφρονες
τους, αυτοί περνούν την πιο ευτυχισμένη ζωή, επειδή
έχουν ο ένας τον άλλον το στερεότερο στήριγμα. Και
αφού χαρούν τα αγαθά της πιο στενής οικειότητας, δε
θρηνούν σαν κάτι ανεπανόρθωτο τον πρόωρο θάνατο
εκείνου   που φεύγει   πριν   απ’ αυτούς»   (Διογένης
Λαέρτιος).
       Η φιλία σέρνει το χορό γύρο από την οικουμένη
και σαν κήρυκας προσκαλεί όλους μας να σηκωθούμε για
να χαρούμε τη μακαρισμένη ζωή.
       ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
       Είναι αποκλειστικό μέσο για την ηθική τελείωση
των ανθρώπων.
       Ο Επικούρειος ορισμός της φιλοσοφίας κατά τον
Σέξτο τον εμπειρικό: «Η φιλοσοφία υπηρετεί την ζωή και
έχει μοναδικό σκοπό όπως κάθε γνώση ή ενέργεια να
φέρει την γαλήνη και την ευτυχία».
       «Μάταιος είναι ο λόγος του φιλοσόφου που δεν
θεραπεύει κανένα ανθρώπινο πάθος. Γιατί, όπως η
ιατρική δεν ωφελεί παρά μόνο αν θεραπεύσει τις
ασθένειες του σώματος, έτσι και η φιλοσοφία δεν
προσφέρει τίποτα παρά μόνο αν διώχνει τα πάθη της
ψυχής»(Πορφυρίου «Προς Μαρκέλλαν»).
       Ο Επίκουρος προέτρεπε τους μαθητές του να
φιλοσοφούν, είτε είναι νέοι είτε γέροι, αφού την
ευδαιμονία όλοι την αναζητούν. Στις ανθρώπινες πράξεις,
έλεγε, καλύτερα να πάει στραβά κάτι το οποίο βασίστηκε
σε σωστή κρίση, παρά να πετύχει ένας σκοπός που δεν
τέθηκε με σωστή κρίση.
       ΦΡΟΝΗΣΗ
       Είναι η βάση όλων των αρετών. Πρωταρχική
φιλοσοφική αρετή από την οποία γεννιούνται όλες οι
υπόλοιπες, αφού διδάσκει στον άνθρωπο τι πρέπει να
επιζητεί και τι να αποφεύγει.
       ΦΥΣΗ
       Για τη μελέτη της φύσης ο Επίκουρος ήταν
κατηγορηματικός.     Δε δεχόταν υποθέσεις   που δεν
αποδεικνύονταν επιστημονικά ή που δε στηρίζονταν
πουθενά. Όλα τα φυσικά φαινόμενα στηρίζονται σε
φυσικά αίτια. Αν δεν τα αναγνωρίσουμε έτσι, κινούμαστε
μέσα στο ψέμα και στην πλάνη. Αυτός ήταν και ένας
λόγος που ασχολήθηκε με τα μετέωρα, προκειμένου να
καταδείξει τις αιτίες των ουρανίων φαινομένων. Δεν ήταν
όμως     ο   μόνος.     Ένας άλλος   λόγος    ήταν   να
απομυθοποιήσει αυτά τα φαινόμενα από τη θεοποίηση
που υπέστησαν, ώστε ο άνθρωπος να απαλλαγεί από τις
δεισιδαιμονίες και το φόβο που προκαλεί η άγνοια και η
αμάθεια και τον κρατά δέσμιο σε όλη του τη ζωή. Όταν
κατανοήσει ότι το κάθε φαινόμενο οφείλεται σε κάποια
φυσικά αίτια, αποδεσμεύεται από τους φόβους του και
διασφαλίζει την ιδανική κατάσταση της ζωής, την ψυχική
γαλήνη (αταραξία). Κατανοώντας τη φύση ο άνθρωπος
ολοκληρώνεται, διαλύει τους μύθους και λυτρώνεται από
την άγνοια και την αμάθεια. Γνωρίζοντας λοιπόν τη φύση
καταχτούμε τη θέση που μάς αρμόζει μέσα στη φύση,
γινόμαστε ηθικότεροι. Αυτή είναι η φιλοσοφία του
Επίκουρου, η τέχνη του ευ ζην, γιατί και η ευχάριστη ζωή
είναι τέχνη!

       ΨΥΧΗ
       Όσον αφορά την ψυχή ο Επίκουρος αντιτίθεται
κάθετα με τον Πλάτωνα, θεωρώντας ότι η ψυχή είναι
υλική και θνητή.
       Έχει υλική υπόσταση, όπως και το σώμα, εκτός
του οποίου δεν μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει. Οι
Επικούρειοι αντιλαμβάνονται την ψυχή ως ατομική δομή
που καταλαμβάνει ολόκληρο το σώμα, συνυφασμένη
όμως με το τελευταίο, που ούτε αυτή ούτε το σώμα
μπορεί να επιβιώσει της απώλειας του άλλου μέρους.
«Αυτοί που λένε ότι η ψυχή είναι ασώματη, δεν ξέρουν τι
λένε, διότι αυτό που είναι ασώματο δεν μπορεί ούτε να
ενεργεί ούτε να πάσχει», έλεγε ο Επίκουρος. Συνεπώς
μετά τον θάνατο η ψυχή αναισθητοποιείται και διαλύεται.
Άρα   απορρίπτεται   η   πιθανότητα της προσωπικής
αθανασίας. Μετά το θάνατο ο άνθρωπος ξαναγυρίζει
στην κατάσταση της ανυπαρξίας, όπως ήταν προτού
γεννηθεί.


                  ΕΠΙΛΟΓΟΣ
      Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι ο Επίκουρος
προσπάθησε και τελικά τα κατάφερε να δημιουργήσει
ελεύθερα και ευτυχισμένα άτομα, απαλλαγμένα από τους
φόβους, τις δεισιδαιμονίες και τα πάθη τους, για 600
τουλάχιστον χρόνια μέχρι που τα ιερατεία κατάφεραν να
διαλύσουν τους υπάρχοντες Κήπους και να κάψουν
σχεδόν όλα τα συγγράμματα του Επίκουρου και των
μετέπειτα Επικούρειων συγγραφέων. Σήμερα, ο κόσμος
βλέποντας πόσο επίκαιρος είναι ο Αθηναίος Φιλόσοφος,
άρχισε να τον μελετά, να καταλαβαίνει την σημασία της
Επικούρειας φιλοσοφίας και να προσπαθεί να την
εφαρμόσει στην καθημερινότητα του. Άλλωστε αυτό
κάνουμε κι εμείς εδώ στον Κήπο της Θεσσαλονίκης.
Αναλύουμε βήμα βήμα την φιλοσοφία του, με σκοπό να
γίνει κατανοητή και εφαρμόσιμη σε όλα τα επίπεδα και τις
φάσεις της ζωής μας.

Το παρόν εγχειρίδιο δημιουργήθηκε από τον Κώστα Β. Καλεύρα, με τη συνδρομή του Χρήστου Γιαπιτζάκη, για λογαριασμό του ΚΗΠΟΥ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, κατά την χρονολογία της 697 Ολυμπιάδος έτος Α΄.

STRATFOR: "Η Τουρκία δεν θα μειώσει τους εξοπλισμούς - Η Ελλάδα δεν είναι χρήσιμη για την Δύση"

2010-05-23T10:41:00.000+03:00

Η Τουρκία δεν πρόκειται να μειώσει τις δαπάνες για εξοπλισμούς, αποφαίνεται σε έκθεσή του το εγκυρότερο αμερικανικό ινστιτούτο γεωπολιτικής Stratfor (www.stratfor.com), ενώ ταυτοχρόνως διακρίνει ότι έχει εκλείψει η γεωστρατηγική χρησιμότητα της Ελλάδας για την Δύση! Αποτιμώντας τις συμφωνίες που υπογράφηκαν στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της επίσκεψης Ερντογάν, το Stratfor γνωστό για την επιρροή του στην αμερικανική κυβέρνηση, εκτιμά ότι "η Τουρκία “χρύσωσε το χάπι” της Ελλάδας, παρέχοντάς της ουσιαστικά μόνο καθησυχαστικές υποσχέσεις, που έπεισαν την ελληνική πολιτική ηγεσία, παρά την απογοήτευση που νιώθουν οι Έλληνες πολίτες και οι στρατιωτικοί." «Η πιθανότητα μείωσης των τουρκικών εξοπλισμών είναι εξαιρετικά χαμηλή», υποστηρίζουν οι ερευνητές του Stratfor, «καθώς η Τουρκία ως ανερχόμενη δύναμη έχει επεκτείνει τις γεωπολιτικές της δραστηριότητες στον Καύκασο, τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή».
«Η Ελλάδα» αναφέρει το Stratfor «δαπανά για την άμυνά της το υψηλότερο κατά κεφαλήν, ποσοστό του ΑΕΠ σε σχέση με τα άλλα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης και της Βρετανίας, που διατηρεί δυνάμεις σε όλο τον κόσμο, αλλά και σε σχέση με την Πολωνία η οποία θεωρεί ότι πρέπει να είναι έτοιμη για την περίπτωση που θα έχει να αντιμετωπίσει τον ρωσικό στρατό.
Οι υψηλές αμυντικές δαπάνες στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα της ανασφάλειας της χώρας σε σχέση με τον παραδοσιακό της αντίπαλο, την Τουρκία, η οποία είναι κατά πολύ μεγαλύτερη από την Ελλάδα τόσο σε έκταση και πληθυσμό όσο και στην οικονομία.
Ως αποτέλεσμα αυτού του φόβου η Ελλάδα έχει αναπτύξει ένα μεγάλο στόλο μαχητικών στην Πολεμική της Αεροπορία, ο οποίος βρίσκεται σε πολύ υψηλά επιχειησιακά και ποιοτικά επίπεδα και είναι μεγαλύτερος ακόμα και από της Γερμανίας. Η ισχύς στον αέρα είναι εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της ελληνικής αμυντικής στρατηγικής, και ιδιαίτερα πάνω από το Αιγαίο. Ιστορικά η Ελλάδα έχει καταφέρει να επιβιώσει με την υποστήριξη ξένων δυνάμεων, οι οποίες εκμεταλλευόμενες την στρατηγική της θέση, την προστάτευσαν από πιθανές απειλές».
Σύμφωνα με το Stratfor «Το σύγχρονο ελληνικό κράτος οφείλει την ανεξαρτησία του στην υποστήριξη της Μεγάλης Βρετανίας η οποία επεδίωκε να χρησιμοποιήσει την Ελλάδα ως μέσο για τον έλεγχο της περιοχής καθώς βρίσκόταν σε ελάχιστη απόσταση τόσο από την τότε Οθωμανική Τουρκία όσο και την νεοανερχόμενη αυτοκρατορική Ρωσία στις αρχές του 19ου αιώνα.
Πιο πρόσφατα οι Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ υποστήριξαν την Ελλάδα ως τμήμα της Δύσης ώστε να διατηρηθεί υπό έλεγχο η επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ να ελέγχεται και η Γιουγκοσλαβία στα Βαλκάνια. Με την διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Σοβιετικής υπερδύναμης η Ελλάδα χάνει τη στήριξη των μεγάλων δυνάμεων, αφού δεν χρησιμεύει πλέον σε κάποια.
Αυτό άφησε την ελληνική οικονομία να στηρίζεται σε δυο μόνο σημεία, τη ναυτιλία και τον τουρισμό, τα οποία όμως δεν επαρκούν να καλύψουν το χάσμα των δαπανών για την άμυνα, αλλά και τις κοινωνικές δαπάνες. Η Ελλάδα κατόρθωσε να επιζήσει δανειζόμενη, όμως αυτό συνέβαλε στη δημιουργία του σημερινού εφιάλτη, με την αύξηση του χρέους που οδήγησε στην σημερινή οικονομική κρίση.
Δεν αποτελεί έκπληξη η προθυμία της Αθήνας να συμφωνήσει σε αμυντικές περικοπές που έθεσε η Τουρκία. Όμως η πιθανότητα η Τουρκία να κάνει περικοπές είναι εξαιρετικά χαμηλή, λόγω των γεωπολιτικών ανοιγμάτων της Τουρκίας στον Καύκασο, τη Μαύρη θάλασσα και την Μέση Ανατολή».
Τα παραπάνω όχι απλώς δεν απέχουν από την πραγματικότητα, αλλά θα λέγαμε ότι οι ερευνητές του Stratfor, έχουν κάνει εξαιρετική δουλειά, όσο πικρά για τα ελληνικά συμφέροντα και αν είναι ορισμένα πράγματα.
Το Stratfor δίνει και μία απάντηση για το πως έφτασε η χώρα στην οικονομική κατάσταση που βρίσκεται σήμερα: Η γεωστρατηγική-γεωπολιτική χρησιμότητα της Ελλάδας για την Δύση έχει μειωθεί σε τέτοιο βαθμό που απλά αδιαφορούν για την στήριξη της. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν είμαστε χρήσιμοι στρατηγικοί σύμμαχοι για άλλες χώρες εκτός των Δυτικών: Ρωσία και Κίνα προσφέρουν άριστες προοπτικές για γεωστρατηγική και οικονομική σύμπραξη.
Και εδώ αποδεικνύεται ότι πέραν των ιστορικών γεγονότων που οδήγησαν στην αλλαγή των παγκόσμιων ισορροπιών από το 1989 και μετά, ευθύνεται σε μεγάλο ποσοστό και η ελληνική απραξία και η δουλικότητα της εγχώριας πολιτικής και οικονομικής ελιτ απέναντι στην Δύση, που δεν έχει επιτρέψει στη χώρα να ασκήσει μία ανανεωμένη γεωστρατηγική πολιτική προσαρμοσμένη στις ανάγκες της εποχής. Και κατ'αυτό τον τρόπο να δημιουργήσει, από μόνη της πλέον, στην Δύση την ανάγκη να αποζητήσει ανανέωση των στρατηγικών της δεσμών με την Ελλάδα.
Σε ότι αφορά την μείωση των εξοπλισμών της Τουρκίας, φυσικά είναι ορθή η εκτίμηση του Stratfor και ιδιαίτερη χρήσιμοι για ανάλυση οι λόγοι τους οποίους επικαλείται – «η Τουρκία ως ανερχόμενη δύναμη έχει επεκτείνει τις γεωπολιτικές της δραστηριότητες στον Καύκασο, τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή» - αλλά στην Ελλάδα πέρα από τον πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου, την γνωστή ομάδα του υπουργείου Εξωτερικών, και φυσικά τον γνωστό για τις απιθανολογίες του, πλην όμως αντιπρόεδρο της κυβέρνησης, Θεόδωρο Πάγκαλο και την ομάδα του ΕΛΙΑΜΕΠ, δε νομίζουμε ότι υπάρχει Έλληνας πολίτης που να πιστεύει ότι η Τουρκία μπορεί να μειώσει τους εξοπλισμούς της.
Βέβαια η ανωτέρω πολιτική ομάδα "έχει την υπογραφή" για αποφάσεις οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ανέγκλιτη εθνική καταστροφή.
Άρα ο κίνδυνος είναι, κυριολεκτικά, θανάσιμος: Μία πολιτική ηγεσία που πιστεύει τα λόγια του αντιπάλου και εργάζεται προς την κατεύθυνση αφοπλισμού της χώρας και ένας πονηρός αντίπαλος που έχει βρει μία κυβέρνηση που πιστεύει τα ευχολόγιά του και τα φληναφήματα περί «φιλίας» και «συνεργασίας» και εξοπλίζεται μέχρι να φτάσει την διαφορά ισχύος στο «κρίσιμο σημείο» και να κάνει πράξη τις πάγιες διεκδικήσεις του...
Τμήμα ειδήσεων defencenet.gr

Πηγή:defencenet.gr